علت اصلی بیماری آلزایمر همچنان یکی از معماهای بزرگ علم است. هرچند متغیرهایی نظیر افزایش سن، پیشینه ژنتیکی، کیفیت خواب، تغذیه و حتی آلودگی هوا به عنوان عوامل افزایشدهنده خطر شناخته میشوند، اما حالا پژوهشگران روی یک متغیر محیطی دیگر تمرکز کردهاند: پرتوهای پرانرژی. این پرتوها با توان بالای خود میتوانند مستقیماً به سلولها و ساختار DNA آسیب بزنند و مسیرهای عصبی را به سمتی ببرند که با آلزایمر همسو است.
چه کسانی در معرض این خطر هستند؟
همه افراد با این سطح از تابش مواجه نیستند. گروههای خاصی به دلیل ماهیت شغلی یا محیطی، بیشتر در معرض این پرتوها قرار میگیرند. از جمله این گروهها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- کارکنان نیروگاههای هستهای و مراکز فرآوری اورانیوم.
- فضانوردانی که در محیطهای خارج از جو زمین فعالیت میکنند.
- بیمارانی که تحت برخی روشهای تصویربرداری پزشکی قرار میگیرند (هرچند در این مورد مقدار پرتوها بسیار محدودتر است).
شواهد آماری و نتایج آزمایشگاهی
مؤسسه تحقیقات پزشکی «فاینشتاین» در آمریکا برای بررسی دقیق این ارتباط، بیش از ۱۰۰ مطالعه پیشین را بازبینی کرد. نتایج حاصل از تحلیل ۱۸ مورد از این مطالعات نشان داد افرادی که در بازههای زمانی طولانی در معرض پرتوها بودهاند، ۱۱ درصد بیشتر در معرض خطر زوال عقل قرار دارند. این یافتهها بهویژه در میان کارکنان صنایع هستهای مشهودتر بود.
دنیای آزمایشگاهی نیز تایید میکند که این فرآیند تنها محدود به انسانها نیست. در مدلهای حیوانی، موشهایی که پیشتر علائم مشابه آلزایمر داشتند، پس از قرار گرفتن در معرض پرتو، دچار تشدید مشکلات مغزی شدند. همچنین در بررسیهای انجام شده روی میمونها، تابش پرتوها با تخریب پروتئینهای حیاتی مغز ارتباط مستقیم داشت.
مکانیسم تخریب؛ از DNA تا پروتئین تاو
پژوهشگران برای توضیح این اتفاق، یک سازوکار زیستشناختی را مطرح کردهاند. فرآیند به این شکل پیش میرود که پرتوهای پرانرژی ابتدا به DNA سلولها آسیب میزنند. در پاسخ به این تخریب، سلولهای دفاعی مغز فعال شده و مادهای به نام eCIRP آزاد میکنند.
نکته کلیدی اینجاست که ماده eCIRP میتواند باعث تغییر شکل «پروتئین تاو» شود. در حالت عادی، پروتئین تاو برای سلولهای عصبی ضروری است، اما در بیماری آلزایمر، این پروتئین تغییر شکل داده و به صورت تودههایی در سلولهای مغزی تجمع مییابد. تجمع این پروتئینهای تغییریافته، در نهایت منجر به التهاب گسترده در مغز و اختلال در عملکرد سلولهای عصبی میشود.