پدیدهای قدیمی با برچسبی جدید
بسیاری از اخبار اخیر، رودخانه اتمسفری را به عنوان پدیدهای عجیب یا بیسابقه معرفی کردهاند. اما نیما فرید مجتهدی، متخصص آبوهواشناسی، در تحلیل این وضعیت تاکید میکند که آنچه امروز با نام رودخانه اتمسفری مطرح میشود، در واقع بخشی از الگوهای شناختهشده و همیشگی گردش جو زمین است. او معتقد است واژهسازیهای رسانهای باعث شده تا تصور غلطی از این پدیده شکل بگیرد.
اشتباه رایج این است که مردم تصور کنند رودخانهای واقعی از آب در آسمان شکل گرفته و به سمت منطقهای خاص در حرکت است. در واقعیت، این سامانهها صرفاً از طریق تغییر در الگوهای جوی، مسیر حرکت تودههای هوا و رطوبت را مدیریت میکنند.
سازوکار انتقال رطوبت در جو
رودخانههای اتمسفری به جای جابهجایی فیزیکی آب به شکل رودخانه، بر سیستمهای کمفشار و پرفشار تاثیر میگذارند. فعالیت این الگوها میتواند نتایج متفاوتی در آبوهوای یک منطقه داشته باشد. اثرات اصلی این سامانهها را میتوان در موارد زیر خلاصه کرد:
- انتقال تودههای عظیم رطوبت از اقیانوسها به خشکیها.
- تغییر در مسیر حرکت سامانههای کمفشار و پرفشار.
- ایجاد شرایط لازم برای وقوع بارشهای شدید یا نفوذ تودههای هوای سرد.
بنابراین، این پدیده را نباید یک موجودیت مستقل و جداگانه از کل سامانه جوی زمین دانست، بلکه باید آن را بخشی از زنجیره پیچیده گردش هوا دانست.
نقش کلیدی جتاستریمها در آبوهوای ایران
یکی از موتورهای محرک این الگوها، جریانهای سریع باد یا همان «جتاستریمها» هستند. این جریانها در ارتفاعات قابلتوجهی از جو، یعنی حدود ۸ تا ۱۲ کیلومتری، قرار دارند و نقش کنترلکننده اصلی آبوهوا را ایفا میکنند.
در مورد ایران، دو نوع جتاستریم بیشترین تاثیر را بر وضعیت جوی دارند:جت جنبحارهایوجت قطبی. تداخل و تغییر مسیر این جریانهاست که تعیین میکند رطوبت از کدام مسیر وارد ایران شود یا تودههای سرد هوا تا چه حد در فضای کشور نفوذ کنند. در واقع، آنچه رسانهها اکنون به عنوان پدیدهای تازه توصیف میکنند، همان سازوکار طبیعی جو است که همواره وجود داشته و آبوهوای مناطق مختلف جهان را مدیریت کرده است.