کالبدشکافی فاجعه نپال؛ وقتی یخچالها فرو میریزند
سیلاب اخیر نپال که مرگبارترین «حادثه کوهستانی مرکب» سال ۲۰۲۶ لقب گرفته، نشان داد که سکونت در مجاورت رودخانههای کوهستانی چقدر خطرناک است. این فاجعه با یک فروریزش یخچال-سنگ آغاز شد؛ اتفاقی که مسیر رودخانه را به مدت ۴۰ دقیقه مسدود کرد و سپس موجی آواری با سرعت ۱۹۳ کیلومتر بر ساعت به سمت پاییندست شتافت.
این موج پرانرژی، دو شهر و یک روستای مجاور رودخانه را کاملاً ویران کرد. تا این لحظه هزار نفر کشته شدهاند و بسیاری از بازماندگان تمام دارایی خود، از جمله خانه و شهرشان را از دست دادهاند. هرچند گرمترین تابستان دو دهه اخیر در نپال عامل طبیعی این اتفاق بود، اما تحلیلها نشان میدهد که خطای انسانی ابعاد فاجعه را بزرگتر کرد.
حریم رودخانه؛ مرزی میان زندگی و مرگ
در استانداردهای شهرسازی جهانی، رودخانهها دارای «حریم» هستند؛ پهنههای ممنوعهای که بارگذاری جمعیتی در آنها اکیداً 금 forbidden است. خانههای رنگی شمال نپال دقیقاً در همین نقاط ممنوعه ساخته شده بودند و به همین دلیل با اولین موج سیل، یکسان شدند.
ایران نیز در سال ۱۳۶۲ قانون «توزیع آب» را تصویب کرد و حریم ممنوعه رودخانهها برای ساختوساز را ۲۰ متر تعیین کرد. اما در عمل، این خط قرمز هرگز رعایت نشد و ویلاسازیهای بیرویه جایگزین قوانین شد.
هفت استان ایران در معرض تهدید
گزارشها نشان میدهد که مناطق مسکونی و ویلاهای کنار رودخانه در استانهای زیر در معرض خطر فروریزش یخچال-سنگ و سیلابهای ویرانگر قرار دارند:
چرا ویلاسازیهای غیرقانونی متوقف نشد؟
جای خالی نظارت در این مناطق با دو عامل ریشهدار پر شده است. نخست، اختلاف میان دو وزارتخانه بر سر مالکیت رودخانههاست که باعث شد هیچیک مسئولیت نظارت بر حریمها را نپذیرد. دوم، عادت شهرداریها و دهیاریها به تامین درآمد از محل جریمه و فروش خلافهای ساختمانی است؛ وضعیتی که در آن سود مالی کوتاهمدت، جایگزین امنیت جانی شهروندان شد.