جنگ برای کودکان با سکوت بمب‌ها تمام نمی‌شود؛ ضرورت بازسازی روان‌شناختی

تفاوت میان پایان درگیری و پایان آثار جنگ

بسیاری تصور می‌کنند با خاموش شدن صدای انفجارها، خطر برای کودکان برطرف شده است. اما واقعیت این است که برای کودکی که در فضای جنگی رشد کرده، سکوت لزوماً به معنای امنیت نیست. ترس از صداهای بلند، اختلال در خواب و اضطراب‌های مزمن، نشان می‌دهند که جنگ در ذهن کودکان ادامه دارد.

محمدمهدی سیدناصری، حقوقدان و پژوهشگر حقوق بین‌الملل کودکان، تأکید می‌کند که یکی از بزرگ‌ترین سوءبرداشت‌ها، یکی دانستن پایان حملات با پایان یافتن اثرات آن است. از نظر او، بازسازی خانه‌ها به تنهایی نمی‌تواند احساس امنیت را به کودکی که دچار تروما شده بازگرداند.

تفکیک آسیب‌های مستقیم و غیرمستقیم

برای درک ابعاد بحران، باید میان دو نوع آسیب تفاوت گذاشت. آسیب‌های مستقیم ملموس هستند، اما آسیب‌های غیرمستقیم در لایه‌های زیرین روان کودک رخ می‌دهند و شناسایی آن‌ها دشوارتر است.

• آسیب‌های مستقیم:مجروحیت‌های جسمی، تخریب مدرسه و خانه، و از دست دادن اعضای خانواده.
• آسیب‌های غیرمستقیم:انزوای اجتماعی، خشم ناگهانی، فقر شدید، جابه‌جایی اجباری و جدایی از والدین.

در گزارش‌های مربوط به کودکان آسیب‌دیده از بحران‌ها در ایران نیز دقیقاً همین نشانه‌ها، از جمله ترس شدید از صداهای بلند و اختلالات خواب، مشاهده شده است.

بازسازی کودک‌محور؛ فراتر از سیمان و آهن

دولت‌ها معمولاً پس از جنگ به دنبال ترمیم زیرساخت‌های شهری هستند، اما سیدناصری معتقد است اگر سلامت روان و آموزش کودکان نادیده گرفته شود، بازسازی ناقص است. او مفهوم «بازسازی کودک‌محور» را مطرح می‌کند؛ رویکردی که در آن ترمیم کودکیِ مختل‌شده، اولویتی برابر با ترمیم شهرها دارد.

مرحله بازگشت به مدرسه و روابط اجتماعی، حساس‌ترین بخش دوران پس از جنگ است. در این مقطع، اگر حمایت‌های روانی جایگزین نگاه صرفاً مهندسی به بازسازی نشود، کودکان هرگز به حالت عادی باز نخواهند گشت.

این خبر برای جامعه ایران چه معنایی دارد؟

ایران به دلیل تجربه تاریخی جنگ‌های گسترده و حضور در منطقه ای پرتلاطم، با چالش‌های مشابهی در زمینه تروماهای دوران کودکی مواجه بوده است. این تحلیل یادآور این نکته است که هزینه‌های اجتماعی جنگ تنها در آمار کشته‌شدگان یا خسارات مالی نیست، بلکه در شکاف‌های روانی نسلی است که در محیط‌های ناامن رشد کرده‌اند.

تمرکز بر بازسازی روانی به جای تمرکز صرف بر زیرساخت‌ها، برای پیشگیری از تبدیل شدن اضطراب‌های کودکی به اختلالات شخصیتی در بزرگسالی ضروری است.