از آلودگی محیطی تا نفوذ به بافتهای انسانی
دههها پیش، آلودگی پلاستیکی صرفاً بحرانی زیستمحیطی تلقی میشد. اما امروز داستان تغییر کرده است. پلاستیکها در اثر عوامل محیطی فرسوده و به ذرات میکروسکوپی تبدیل میشوند. این نانوپلاستیکها دیگر تنها در اقیانوسها نیستند، بلکه تا جایی پیش رفتهاند که در خون، ادرار، شیر مادر و حتی بافت جفت انسان یافت میشوند.
مکانیسم تخریب: استرس اکسیداتیو و التهاب
نفوذ این ذرات به دستگاه تولیدمثل از طریق ایجاد «استرس اکسیداتیو» صورت میگیرد. این وضعیت زمانی رخ میدهد که تعادل میان مولکولهای واکنشپذیر و سازوکارهای دفاعی سلول برهم بخورد و در نتیجه، عملکرد طبیعی بافتها مختل شود.
پژوهشگران دریافتند ذرات پلیاستایرن میتوانند تولید مولکولهای واکنشپذیر در سلولها را افزایش دهند. این فرآیند مسیرهای مرتبط با التهاب و مرگ سلولی را فعال میکند و عملاً ساختار سلولی را به خطر میاندازد.
شواهد تجربی در مدلهای جانوری
آزمایشهای انجامشده روی حیوانات، ابعاد این آسیب را روشنتر میکند. یافتهها در مورد موشها و ماهیها به شرح زیر است:
- موشها:فعال شدن مسیرهای التهابی منجر به کاهش کیفیت اسپرم شد. در موشهای صحرایی نیز تخریب سلولهای پشتیبان تخمک مشاهده شد.
- اختلال هورمونی:نانوپلاستیکها با ضربه زدن به محور مغز و غدد جنسی، سطح تستوسترون و هورمون هیپوفیزی محرک آن را در دوزهای بالا کاهش دادند.
- ماهی گورخری:کاهش فعالیت آنزیم تولیدکننده استروژن، منجر به افت سطح این هورمون در ماهیها شد.
نانوپلاستیکها؛ حاملهای آلایندههای محیطی
یک نکته کلیدی این است که نانوپلاستیکها در محیط زیست بهتنهایی حضور ندارند. این ذرات مانند آهنربایی عمل کرده و آلایندههای دیگر را با خود حمل میکنند. ترکیب نانوپلاستیکها با سایر مواد شیمیایی و آلایندهها در آزمایشها آسیبهای شدیدتری را نسبت به حالت تکعاملی ایجاد کرده است.
با وجود این نتایج تکاندهنده در حیوانات، پژوهشگران تاکید میکنند که هنوز شواهد کافی برای اثبات تاثیر مستقیم و قطعی این ذرات بر اختلالات باروری انسان وجود ندارد. همچنین مشاهده حضور این ذرات در بدن حیوانات لزوما به معنای دریافت آنها در شرایط واقعی محیطی نیست.