شفافیت به جای ممنوعیت
ورود ابزارهای هوش مصنوعی به محیطهای دانشگاهی، وزارت علوم را به تدوین سیاستهای مشخصی برای نگارش مقالات، پایاننامهها و رسالهها واداشت. صمد نژاد ابراهیمی، مدیرکل سیاستگذاری و برنامهریزی امور پژوهشی وزارت علوم، تأکید میکند که رویکرد این وزارتخانه «ممنوعیت کامل» نیست، بلکه اصل بنیادین بر «شفافیت» استوار است.
استفاده از هوش مصنوعی در پژوهش به خودی خود تخلف نیست، اما واگذاری کامل مسئولیت علمی به ماشین یا پنهان کردن نقش این ابزارها، با موازین اخلاق پژوهشی در تعارض است. به دلیل سرعت بالای تحولات تکنولوژیک، این چارچوب در قالب یک «راهنما» ابلاغ شده تا امکان بازنگری و بهروزرسانی دورهای آن فراهم باشد.
کدام مراحل پژوهش باید گزارش شوند؟
طبق دستورالعمل جدید، هرگونه بهرهگیری از هوش مصنوعی در هر یک از مراحل زیر باید بهصورت شفاف ثبت و گزارش شود:
- نگارش، ویرایش و ترجمه متن
- ایدهپردازی و مرور منابع
- تحلیل دادهها و تولید کد
- بهبود نمودارها و تصاویر پژوهشی
پژوهشگران موظفاند نقش دقیق ابزار، هدف از استفاده و نحوه اعتبارسنجی خروجیها را در بخشهایی مانند «روششناسی»، «بیانیه استفاده از هوش مصنوعی» یا «تقدیر و تشکر» درج کنند.
استانداردهای ارجاع و پیامدهای تخلف
در صورتی که خروجی هوش مصنوعی مستقیماً در متن پژوهش قرار گیرد یا به عنوان منبع اطلاعاتی به کار رود، ارجاعدهی مطابق با سبکهای استنادی معتبر مانند APA یا MLA الزامی است. در این ارجاعات باید نام ابزار، نسخه مورد استفاده و تاریخ بهرهبرداری ذکر شود.
وزارت علوم هشدار داده است که عدم اعلام استفاده از این ابزارها در پژوهشها، میتواند مصداق تخلف پژوهشی تلقی شود. این راهنما در واقع تلاش میکند چارچوبی قانونمند برای استفاده مسئولانه از فناوری در تمامی مراحل پژوهش ایجاد کند تا صداقت علمی در محیطهای دانشگاهی حفظ شود.