ملاقاتهای اخیر مقامات ایران و چین، موجی از واکنشهای متضاد را میان تحلیلگران سیاسی برانگیخته است. در حالی که برخی این دیدارها را عادی میبینند، گروهی از منتقدان کاهش سطح روابط تهران و پکن را ادعا میکنند و حتی عملکرد مسئولان پرونده چین در ایران را زیر سوال بردهاند.
جدال بر سر «شروط» پکن: ادعا در برابر تکذیب
جنجال اخیر از ادعاهای حسین مرعشی آغاز شد. او مدعی بود پکن برای گسترش همکاریها، شروطی را پیش روی ایران گذاشته است؛ شروطی که شامل بازگشایی تنگه هرمز و کاهش تنشها با ایالات متحده و عربستان سعودی میشود. اما این روایت، مدت کوتاهی پس از طرح، با واکنش تند دفتر نماینده ایران در امور چین مواجه شد. این دفتر با رد قاطع این ادعاها، آنها را فاقد اعتبار و اساس دانست و تأکید کرد که بدون ارائه اسناد معتبر، چنین تحلیلهایی جایگاه علمی ندارند.
با این حال، تکذیب رسمی لزوماً به معنای نبود ملاحظات راهبردی نیست. تفاوت ظریفی میان «شرطگذاری رسمی» و «محاسبات راهبردی» یک قدرت جهانی وجود دارد. چین به عنوان بازیگری که بر اساس منافع ملی حرکت میکند، لزوماً شروطش را در قالب متون رسمی بیان نمیکند، بلکه آنها را در رفتار و تصمیماتش جاری میسازد.
منطق منافع ملی؛ فراتر از شعارهای دوستانه
اشتباه بنیادین در بسیاری از تحلیلها، تکیه بر مفاهیمی چون «دوستی» و «اشتراک شعارها» است. در عرصه دیپلماسی جهانی، کشورها بر اساس ترازنامه هزینه-فایده تصمیم میگیرند. چین نیز از این قاعده مستثنی نیست. پکن نه به طور کامل از ایران فاصله گرفته و نه تعهدی به حمایت بیمحاسبه از تهران در هر بحرانی دارد.
هدف نهایی چین: تثبیت جهان دو قطبی
چین در مقام یک قدرت در حال ظهور، شبکهای گسترده از منافع تجاری و انرژی در سراسر جهان دارد. برای پکن، ایران قطعهای از یک پازل بزرگتر است، نه ابزاری برای مقابله با آمریکا یا کشورهای خلیج فارس. استراتژی دهه آینده چین بر محورهای زیر میچرخد:
- تثبیت ساختار جهان دو قطبی (آمریکا-چین).
- دستیابی به برابری نظامی و تکنولوژیک با واشنگتن.
- تأمین امنیت زنجیره تأمین انرژی و مواد اولیه.
تنگه هرمز و معادلات انرژی
نگاه چین به تنگه هرمز صرفاً یک موضوع سیاسی نیست، بلکه یک ضرورت حیاتی اقتصادی است. پکن هرگونه اختلال در مسیر ترانزیت انرژی را تهدیدی برای رشد اقتصادی خود میبیند. بنابراین، حتی اگر شروط رسمی وجود نداشته باشد، تمایل چین به ثبات در منطقه و جلوگیری از درگیریهای گسترده، بخشی از DNA دیپلماسی این کشور است و هرگونه همکاری راهبردی با تهران باید با این واقعیت همسو باشد.