ساختار حقوقی و فقهی وقف
این استاد دانشگاه وقف را در لغت به معنای ایستایی و عدم جابهجایی میداند. او در تبیین اصطلاح فقهی و حقوقی این مفهوم اشاره کرد که وقف در واقع حبس عین مال و تسبیل منافع آن است؛ به این معنا که اصل مال باقی بماند و منافع حاصل از آن در مسیر خیر و طبق نیتی که واقف تعیین کرده، هزینه شود.
ارکان ضروری برای صحت وقف
فردوسی برای شکلگیری یک وقف صحیح، چهار رکن اصلی را برشمرد که هر یک نقش ویژهای دارند:
- واقف:شخصی که باید مالک مال مورد وقف باشد.
- موقوفه:همان مال یا دارایی که وقف میشود.
- موقوفعلیه:بهرهمندان از منافع مال وقف شده.
- متولی:شخصی که مدیریت موقوفه را بر عهده دارد.
او تأکید کرد اگر فرد مالک مال نباشد یا بدون اجازه مالک اقدام به وقف کند، این عمل از نظر شرعی صحیح نیست.
انواع وقف و نمونههای بومی در خراسان جنوبی
وقفها به دو دسته عام و خاص تقسیم میشوند. در وقف عام، عموم مردم یا گروههایی مانند فقرا و طلاب از منافع بهره میبرند، اما در وقف خاص، واقف افراد یا گروه مشخصی را برای دریافت منافع تعیین میکند.
فردوسی به عنوان نمونهای از موقوفات اولادی در استان خراسان جنوبی، به موقوفه علیآباد و محمدآباد در شهرستان درمیان اشاره کرد. در حال حاضر حدود 330 تا 350 نفر از اولاد خاندان رفیعی از منافع این موقوفه بهرهمند میشوند.
ریشههای تاریخی وقف در ایران
وقف تنها به دوران اسلامی محدود نمیشود و پیش از آن نیز نمونههایی از این سنت در ایران وجود داشته است. با ورود اسلام، این نهاد اجتماعی و دینی تأیید و گسترش یافت. تشکیلات وقف در دورههای مختلف تاریخی، بهویژه دوران سلجوقیان و صفویان توسعه یافت و در دوره صفویه به دلیل حمایتهای حکومتی، موقوفات فراوانی شکل گرفت.