داستان نجات گوزن زرد ایرانی به دهه ۴۰ شمسی بازمیگردد؛ دورانی که تصور میشد این گونه بهطور کامل از طبیعت ایران حذف شده است. در همان سالها، دانشمندان آلمانی در جریان مطالعات خود در ایران موفق شدند ۱۲ رأس گوزن زرد را پیدا کنند. این جمعیت کوچک که تنها امیدهای باقیمانده بود، به دشت ناز ساری منتقل شدند. گوزنها در دشت ناز شروع به زادآوری کردند و بهتدریج جمعیت پایهای برای اجرای برنامههای حفاظتی گستردهتر شکل گرفت.
گسترش سایتهای تکثیر و پرورش
روند تکثیر این گونه در سالهای بعد شدت گرفت. در دهه ۵۰، تعدادی از گوزنهای زرد دشت ناز به جزیره اشک در پارک ملی دریاچه ارومیه منتقل شدند. سازمان حفاظت محیط زیست برای تثبیت این روند، حدود سال ۱۳۸۵ بیش از ۱۵ سایت تکثیر و پرورش در نقاط مختلف کشور ایجاد کرد.
برخی از مهمترین سایتهایی که در این برنامه نقش داشتند عبارتند از:
- پناهگاه حیات وحش دشت ناز
- جزیره اشک
- پارک ملی دز
- سایت فندقلو
- پناهگاه حیات وحش سمسکنده
با وجود افزایش تعداد گوزنها در این مراکز، هدف نهایی متولیان محیط زیست تنها تکثیر در محیطهای کنترلشده نبود؛ بلکه بازگرداندن این گونه به زیستگاههای تاریخیاش، دشوارترین مرحله برنامه احیا به شمار میرفت.
رهاسازی در طبیعت و موفقیت در تولیدمثل
حدود دو سال پیش، نخستین جمعیت متولدشده در سایتهای تکثیر، پس از گذراندن مراحل سخت بازوحشیسازی، در محدوده دز و کرخه رها شدند. این اقدام نقطه عطفی در برنامه احیا بود، زیرا موفقیت واقعی تنها زمانی حاصل میشد که حیوانات رهاشده بتوانند در محیط طبیعی زنده بمانند و تولیدمثل کنند.
ثبت تصاویر زادآوری گوزن زرد در زیستگاه طبیعی در سال گذشته، گواهی بر موفقیت این طرح بود. تولد گوسالهای در طبیعت نشان داد که گوزن زرد پس از دههها، بار دیگر توانسته است چرخه طبیعی زندگی را در زیستگاه تاریخی خود آغاز کند. طاهره صفایی، معاون دفتر حفاظت و مدیریت حیاتوحش سازمان حفاظت محیط زیست، بر پیچیدگی این پروژه تأکید دارد. مشاهده یک گوزن زرد آبستن در منطقه در سال جاری، نشانهای تازه از پایداری روند احیای این گونه در طبیعت است.