علم در رسانهها معمولاً با خبرهای جذاب از اکتشافات جدید، فناوریهای نو و موفقیتهای دانشمندان شناخته میشود. در بسیاری از کشورها، خبرنگاران علمی بیش از آنکه ناظر بر عملکرد پژوهشگران باشند، نقش سخنگوی آنها را ایفا میکنند. اما پشت پردهی آزمایشگاهها و دانشگاهها، علم تنها مجموعهای از نظریات و یافتهها نیست؛ بلکه پول، قدرت، رقابت و منافع شخصی نیز در شکلگیری و پیشبرد آن اثرگذارند.
ظهور روزنامهنگاری دیدبان در دنیای علم
یک پژوهش جدید با بررسی تجربه خبرنگاران در کشورهای اسپانیایی و پرتغالیزبان، از گسترش رویکردی به نام «روزنامهنگاری علمی دیدهبان» (Watchdog Science Journalism) خبر میدهد. این رویکرد برخلاف مدلهای سنتی، بر فرآیند اجتماعی تولید علم، رفتار دانشمندان و عملکرد نهادهای علمی تمرکز دارد.
هدف این نوع روزنامهنگاری، زیر سؤال بردن روشهای علمی یا مخالفت با علم نیست، بلکه تلاش دارد ساختارها و افرادی را که در اداره و تولید علم نقش دارند، پاسخگو کند. محورهای اصلی این فعالیتها شامل موارد زیر است:
- بررسی سرقتهای علمی و جعل یا دستکاری در دادههای پژوهشی.
- شناسایی تخلفات پژوهشی و تعارض منافع.
- رصد سوءاستفادهها و دخالت شرکتها یا سیاستمداران در نتایج علمی.
- نظارت بر هزینهکردهای مسئلهدار و انتشار اطلاعات نادرست درباره علم.
فاصله خطرناک میان خبرنگار و دانشمند
این مطالعه توسط «میشل کاتانزارو» و «لوئیز پرِس-نتو» از گروه روزنامهنگاری و علوم ارتباطات دانشگاه خودگردان بارسلونا در اسپانیا انجام شده است. یافتههای این پژوهش نشان میدهد که در آمریکای لاتین و کارائیب، کمتر از یک نفر از هر ۱۰ خبرنگار علمی، «نظارت بر قدرت» را جزو وظایف اصلی خود میداند. در مقابل، اکثریت قریب به اتفاق خبرنگاران، وظیفه خود را تنها اطلاعرسانی ساده و ترویج علم میبینند.
پژوهشگران این وضعیت را نتیجه رابطهای «بیش از حد نزدیک» میان خبرنگاران و جامعه علمی توصیف میکنند. این نزدیکی باعث میشود فاصله انتقادی خبرنگار کاهش یابد و در نتیجه، نظارت بر تخلفات یا منافع پنهان در پژوهشها کمرنگ شود.
