تأخیر فصلی: چرا گرمای امسال نمی‌خواهد تمام شود؟

غزال زیاری - پدیده گرمای طاقت‌فرسا که برای بسیاری از افراد گیج‌کننده است، در دنیای علم هواشناسی و فیزیک شهری به «تأخیر فصلی» معروف است. این پدیده با متغیرهای محیطی دیگری مثل توسعه یافتن شهرها و الگوهای مصرف انرژی ترکیب شده و معجونی از گرمای طاقت‌فرسا را ایجاد کرده که بعید است فعلاً دست از سر ما بردارد. چرا بعد از انقلاب تابستانی، گرمای تابستان تمام نمی‌شود؟ تصور عمومی این است که اوج گرمای سال باید در اول تیرماه (انقلاب تابستانی) باشد؛ زیرا در این زمان، زمین بیشترین میزان تابش خورشیدی را دریافت می‌کند. اما فیزیک جو و اقیانوس‌ها تابع این قاعده ساده نیستند. علت این پدیده، مفهومی به نام «تأخیر فصلی» است. زمین، مخصوصاً توده‌های خشکی و اقیانوس‌ها، ظرفیت گرمایی بسیار بالایی دارند. همان‌طور که بعد از خاموش کردن شعله گاز، کتری بلافاصله سرد نمی‌شود و مدتی طول می‌کشد تا انرژی ذخیره‌شده‌اش را از دست بدهد، جو زمین و بدنه‌های آبی هم برای جذب و بعد از آن، آزادسازی انرژی خورشیدی به زمان نیاز دارند. درواقع، در طول تیر و مرداد، مقدار انرژی‌ای که زمین از خورشید جذب می‌کند، همچنان بیشتر از انرژی‌ای است که بازتاب می‌دهد. این انباشت انرژی باعث می‌شود که پیک حرارتی با چند هفته تأخیر نسبت به حداکثر تابش خورشید رخ دهد؛ بنابراین، شهریورماه در بسیاری از نقاط جهان، ادامه سناریوی حرارتی مرداد است که حالا به دلیل اینرسی حرارتی زمین، به نقطه اشباع رسیده است. دره‌های بتنی؛ چرا شهرها شب‌ها خنک نمی‌شوند؟ معمولاً حتی در گرم‌ترین روزهای سال، به هنگام شب در روستاها یا مناطق ییلاقی، شاهد کاهش محسوس دما هستیم و هوا به‌مراتب مطبوع‌تر و دل‌نشین‌تر می‌شود ولی در کلان‌شهرهایی که بتنی هستند، این پدیده کمتر دیده می‌شود.