سفر به ۲۵ میلیون سال پیش
برای درک عظمت جنگلهای شمال ایران، باید نگاهی به تاریخ زمین انداخت. بر اساس داده‌های یونسکو، پیشینه این جنگلهای پهن‌برگ به ۲۵ تا ۵۰ میلیون سال قبل بازمی‌گردد. در آن دوران، پوشش گیاهی مشابه هیرکانی بخش‌های وسیعی از نیمکره شمالی را در بر گرفته بود، اما تغییرات شدید اقلیمی و دوره‌های یخبندان، بیشتر این مناطق را به نابودی کشاند.
پناهگاه طبیعی در میان البرز و خزر
هیرکانی‌ها برخلاف بسیاری از هم‌تایان خود، از مرگ نجات یافتند. در دوره‌های یخبندان کواترنری، زمانی که سرمای شدید باعث عقب‌نشینی جنگلهای پهن‌برگ می‌شد، جغرافیا به کمک این اکوسیستم آمد. حضور هم‌زمان دریای خزر در یک سو و رشته‌کوه البرز در سوی دیگر، شرایط اقلیمی خاصی ایجاد کرد که مانند یک سپر محافظ عمل کرد.
این موقعیت استراتژیک، محیطی رطوبت‌زده و امن فراهم آورد تا گونه‌های گیاهی در برابر سرمای مهلک پناه ببرند. با ملایم‌تر شدن آب‌وهوا در دوره‌های بعدی، این جنگل‌ها دوباره توانستند محدوده خود را گسترش دهند.
گونه‌های شاخص و جایگاه علمی
امروز درختانی که در مه صبحگاهی شمال می‌بینیم، گواه زنده این بقای طولانی هستند. گونه‌های اصلی این منطقه عبارتند از:
- درختان راش
- بلوط
- ممرز
- انجیلی
یونسکو به همین دلیل، جنگلهای هیرکانی را به عنوان یکی از مهم‌ترین پناهگاه‌های گیاهی جهان می‌شناسد؛ جایی که گونه‌ها در دوره‌های سرد عقب نشستند و با بازگشت شرایط معتدل، دوباره توسعه یافتند.
این میراث طبیعی برای ایرانیان چه معنایی دارد؟
ثبت جنگلهای هیرکانی در فهرست میراث جهانی یونسکو، تنها یک اعتبار نمادین نیست. این جنگل‌ها نشان می‌دهند که خاک ایران در مقیاس‌های زمانی زمین‌شناسی، نقش یک «پناهگاه زیستی» را ایفا کرده است. حفظ این اکوسیستم به معنای حفاظت از تنها بازمانده‌های یک جهان باستانی است که در هیچ جای دیگر دنیا به این شکل باقی نمانده است.
برای جامعه علمی و محیط‌زیستی ایران، هیرکانی‌ها آزمایشگاهی طبیعی برای مطالعه تغییرات اقلیمی زمین و سازگاری موجودات زنده با شرایط سخت هستند.