تحلیل دادههای ۱۰ ساله ماهوارهای و ایستگاهی در تهران نشان میدهد که داغ شدن آسفالتها و ساختمانها و ایجاد کورههای گرمایی، غلظت گاز سمی ازن را به بیش از دو برابر میرساند. گاز ازن در سطح زمین، برخلاف لایههای بالایی جو، یک آلاینده سمی و بسیار خطرناک محسوب میشود.
این گاز سمی به صورت مستقیم از منابعی مانند اگزوز خودروها یا دودکش کارخانهها منتشر نمیشود، بلکه یک آلاینده «ثانویه» است. در واقع، واکنش شیمیایی بین دود خودروها، آلایندههای صنعتی و تابش شدید خورشید و گرمای زیاد منجر به تشکیل گاز ازن (O3) میشود.
بررسی ۱۰ ساله ارتباط گرما و تولید ازن
پژوهشی ۱۰ ساله (از سال ۲۰۱۳ تا ۲۰۲۳) توسط آرشام نخجیری و امیناله کاکرودی از گروه سنجش از دور و GIS دانشگاه تهران، ارتباط میان گرمای سطح زمین و تولید این آلاینده خطرناک را مورد بررسی قرار داده است. این پژوهشگران با ترکیب دادههای ساعتی ۲۰ ایستگاه پایش کیفیت هوای تهران و تصاویر ماهوارهای دریافتند که با افزایش دمای سطح زمین، سرعت تولید گاز ازن به شدت بالا میرود.
تغییرات غلظت ازن با افزایش دما
دادههای این پژوهش نشان میدهند که وقتی دمای سطح زمین از ۱۵.۹ درجه سانتیگراد به بالای ۳۹.۱ درجه سانتیگراد میرسد، میزان ازن روزانه بیش از ۲ برابر شده و از ۱۰.۳ به ۲۱.۴ ppb افزایش مییابد. این پدیده حتی در طول شب نیز ادامه دارد؛ به طوری که در شبهای گرم با دمای سطح بالای ۲۳.۵ درجه، میزان ازن شبانه همچنان بالای ۱۰ ppb باقی میماند که نشاندهنده ماندگاری این هوای سمی است.
جغرافیای آلودگی در تهران
شدت گرما و میزان تجمع گاز سمی ازن در همه نقاط تهران یکسان نیست. ساختوسازها، ارتفاع مناطق و نحوه وزش باد در ایجاد الگوی متفاوت آلودگی در نقاط مختلف شهر نقش دارند. بررسیها نشان میدهد بالاترین غلظت گاز ازن و بیشترین گرمای شبانه سطح زمین (با میانگین ۱۶ درجه) به طور مداوم در مناطق مرکزی، شمالی و شرقی تهران، از جمله مناطق ۱، ۳، ۸ و ۱۵ مشاهده میشود.