بحران در ریه‌های تهران؛ چرا درختان پایتخت دسته‌جمعی خشک می‌شوند؟

بحرانی فراتر از کمبود بارندگی

خشک شدن فضای سبز تهران را اغلب به خشکسالی و تغییرات آب‌وهوایی گره می‌زنند، اما نگاهی دقیق‌تر به وضعیت درختان در پارک جنگلی چیتگر و دیگر نقاط شهر، واقعیت دیگری را آشکار می‌کند. در شهری که طی دهه‌های اخیر شاهد رشد انفجاری جمعیت و گسترش بی‌رویه ساخت‌وساز بوده، فشار بر منابع طبیعی به حدی رسیده که درختان دیگر توان مقابله با این فشار را ندارند.

تضاد ظرفیت طبیعی و رشد شهر

اسماعیل کهرم، بوم‌شناس و فعال محیط‌زیست، معتقد است هرچند ایران به‌طور طبیعی در کمربند اقلیم خشک و نیمه‌خشک قرار دارد، اما نمی‌توان تمام پیامدهای فعلی را به شرایط اقلیمی نسبت داد. او تأکید می‌کند که ظرفیت طبیعی تهران با جمعیتی که اکنون در آن مستقر شده، تناسب ندارد. وقتی تقاضا برای آب از توان منابع موجود فراتر می‌رود، نخستین آسیب‌ها را اجزای محیط‌زیست شهری و درختان متحمل می‌شوند.

داستان ریشه‌هایی که به آب نمی‌رسند

یکی از کلیدی‌ترین دلایل مرگ درختان، افت سطح آب‌های زیرزمینی است. طبق تحلیل‌های بوم‌شناختی، در گذشته ریشه درختان در بسیاری از نقاط تهران می‌توانست در عمق شش تا هفت متری به آب دسترسی داشته باشد. اما امروز شرایط تغییر کرده است:

• سطح آب‌های زیرزمینی به عمقی رانده شده که ریشه درختان قادر به رسیدن به آن نیست.
• مدیریت نادرست منابع آب و برداشت بی‌رویه، دسترسی درختان به منابع حیاتی را سلب کرده است.
• ضعف تدریجی درختان به دلیل کم‌آبی، در نهایت به مرگ دسته‌جمعی آن‌ها منجر می‌شود.

در واقع، ترکیب افزایش جمعیت، گسترش بی‌رویه شهر و شیوه نادرست مدیریت منابع آب، مثلثی را ساخته که حیات گیاهان شهری را به شدت تهدید می‌کند. درختان در این چرخه، قربانیان مستقیم عدم تناسب میان توسعه شهری و حفظ اکوسیستم هستند.

این بحران برای ساکنان تهران چه معنایی دارد؟

مرگ درختان شهری تنها یک مسئله زیبایی‌شناختی یا محیط‌زیستی ساده نیست، بلکه مستقیماً بر کیفیت زندگی شهروندان تأثیر می‌گذارد. درختان به‌عنوان ریه‌های شهر، نقش حیاتی در تصفیه هوا و کاهش دمای محیط (مقابله با جزیره‌های حرارتی) دارند. از بین رفتن آن‌ها به معنای افزایش آلودگی هوا و شدت یافتن گرمای شهری در سال‌های آینده است.

از سوی دیگر، این وضعیت نشان‌دهنده هشدار جدی درباره وضعیت آب‌های زیرزمینی پایتخت است. وقتی ریشه درختان دیگر به آب نمی‌رسد، این معنا را دارد که ذخایر آبی شهر به شدت تخلیه شده است؛ موضوعی که در بلندمدت می‌تواند امنیت آبی ساکنان تهران را نیز به خطر بیندازد.