آناتومی تخریب؛ ویژگی‌های فنی MOAB
این سلاح با نام رسمی «مهمات انفجاری عظیم هوایی» (Massive Ordnance Air Blast) شناخته می‌شود و در واقع قدرتمندترین بمب غیراتمی در زرادخانه ایالات متحده است. وزن این غول آهنی به حدود ۹ هزار و ۸۰۰ کیلوگرم می‌رسد و طول آن از ۹ متر فراتر می‌رود. نیروی هوایی آمریکا این بمب را از طریق هواپیماهای باری رها می‌کند و یک سامانه هدایت ماهواره‌ای، مسیر حرکت پرتابه را تا رسیدن به مختصات دقیق هدف کنترل می‌کند.
توان تخریبی MOAB معادل انفجار ۱۱ تن تی‌ان‌تی است. این بمب بر خلاف بسیاری از تسلیحات مدرن، بر ایجاد شدیدترین موج انفجار سطحی تمرکز دارد تا بیشترین خسارت را در محیط پیرامونی کانون انفجار به بار آورد.
از آزمایشگاه‌های ۲۰۰۳ تا میدان نبرد افغانستان
روند طراحی این سلاح در جریان جنگ سال ۲۰۰۳ عراق و در آزمایشگاه‌های تحقیقاتی نیروی هوایی آمریکا شتاب گرفت. نخستین آزمایش عمومی آن در مارس ۲۰۰۳ در ایالت فلوریدا ثبت شد، اما سال‌ها طول کشید تا این سلاح در میدان نبرد واقعی به کار گرفته شود. اولین استفاده عملیاتی از «مادر همه بمبها» به آوریل ۲۰۱۷ بازمی‌گردد؛ جایی که آمریکا برای نابودی مواضع داعش در منطقه ننگرهار افغانستان از آن استفاده کرد.
تفاوت با بمب‌های سنگرشکن و هسته‌ای
باید میان MOAB و تسلیحات نفوذی تفاوت قائل شد. برای نمونه، بمب‌های سنگرشکن مانند GBU-57 برای نفوذ به لایه‌های ضخیم بتن و اعماق زمین طراحی شده‌اند، اما MOAB صرفاً ضربه‌ای گسترده و ویرانگر روی سطح زمین وارد می‌کند. همچنین ساختار این بمب با بمب‌های هسته‌ای (مانند B61) کاملاً متفاوت است و در رده تسلیحات متعارف قرار می‌گیرد.
چالش‌های حقوقی و پروتکل‌های ژنو
کارشناسان حقوق بین‌الملل هشدار می‌دهند که استفاده از چنین سلاحی در مناطق مسکونی یا علیه زیرساختهای غیرنظامی، با قوانین جنگ در تضاد است. بر اساس پروتکل الحاقی اول کنوانسیون‌های ژنو، هرگونه یورش نظامی باید دو شرط اساسی را رعایت کند:
- تفکیک اهداف:تمایز دقیق میان اهداف نظامی و غیرنظامی.
- تناسب خسارات:میزان تخریب نباید از مزیت نظامی به‌دست‌آمده فراتر رود.
به همین دلیل، هرگونه هدف‌گیری احتمالی تأسیسات برقی یا هسته‌ای با استفاده از MOAB، به دلیل خطر تخریب گسترده محیط اطراف، می‌تواند به‌عنوان جنایت جنگی تلقی شود.
این خبر برای مخاطبان ایرانی چه معنایی دارد؟
اشارات رسانه‌ها به احتمال استفاده آمریکا از MOAB علیه ایران، نشان‌دهنده تغییر در نوع تهدیدات است. در حالی که بمب‌های سنگرشکن برای هدف قرار دادن تأسیسات زیرزمینی به کار می‌روند، ماهیت تخریبی MOAB به گونه‌ای است که هرگونه برخورد آن با زیرساختهای حیاتی، خسارات جانبی گسترده‌ای به مناطق غیرنظامی اطراف وارد می‌کند.
این مسئله در کنار بحث بازدارندگی، ابعاد حقوقی پیچیده‌ای ایجاد می‌کند؛ چرا که هرگونه حمله به تأسیسات اتمی یا برقی با چنین سلاحی، به دلیل عدم دقت در محدود کردن تخریب، مستقیماً با پروتکل‌های بین‌المللی حفاظتی در تضاد است.