کتابخوانی؛ آبی برای خاموش کردن آتش بحران
جنگ و کتاب، دو دنیای متضاد هستند؛ یکی نماد ویرانی و دیگری مظهر روشنی و امید. در شرایطی که درگیری‌های نظامی روح و روان شهروندان را هدف قرار می‌دهد، کتابخانه‌های عمومی به جای آنکه صرفاً مکان‌هایی برای امانت کتاب باشند، به پناهگاه‌های امنی تبدیل می‌شوند که مردم برای رهایی از فشار روانی به آنها پناه می‌برند.
این تغییر نقش، مستقیماً به همت و خلاقیت کتابداران وابسته است. آنها با تبدیل فضای کتابخانه به محیطی آرام‌بخش، سعی میکنند اثرات مخرب بحرانهای اجتماعی را کاهش دهند. در واقع، تداوم فرهنگ کتابخوانی در روزهای سخت، تنها راه مقابله با فضای تلخ جنگ است.
تجربه عملی در استان مرکزی و شهر اراک
استان مرکزی همواره به دلیل موقعیت جغرافیایی و فرهنگی، مرکزی برای پرورش دانشمندان بوده است. در این استان، کتابداران با ترکیب تخصص و تجربه شخصی، تلاش کرده‌اند تا در مقاطع حساس، مدیریت جامعه اعضای کتابخانه را به گونه‌ای پیش ببرند که نیازهای روانی مردم تامین شود.
مرضیه بخشنده، مسئول فعلی کتابخانه عمومی امام خمینی(ره) در کرهرود اراک، یکی از این فعالان است. او که از سال ۱۳۹۵ در نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور جذب شده، بخش بزرگی از دوران خدمت خود را در مناطق حاشیه‌ای گذرانده است. بخشنده تا مردادماه سال جاری، هفت سال را در کتابخانه عمومی شهدای سنجان اراک سپری کرد و در این مدت بر اقدامات عملی برای آموزش زندگی و ترویج کتاب در مناطق کم‌برخوردار تمرکز داشت.
مدیریت بحران در دو مقطع جنگی
بحرانهای ناشی از حملات نظامی در سال‌های ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵، فشار روانی شدیدی بر هموطنان وارد کرد. در این بازه زمانی، کتابخانه‌های عمومی با اجرای برنامه‌هایی چون مشاوره فردی و آموزش‌های همگانی، سعی کردند خلأهای روانی ایجاد شده در اثر جنگ را پر کنند. تجربات به‌دست‌آمده از مدیریت جامعه اعضا در دو جنگ «دوازده روزه» و «رمضان» نشان می‌دهد که:
- کتابخانه می‌تواند نقش ضربه‌گیر روانی را برای شهروندان ایفا کند.
- حضور فعال کتابدار در مناطق حاشیه‌نشین، تاثیرگذاری برنامه‌های آموزشی را دوچندان می‌کند.
- ترویج کتابخوانی در زمان بحران، ابزاری برای بازسازی روانی جامعه است.
این خبر برای جامعه فرهنگی ایران چه معنایی دارد؟
این گزارش نشان می‌دهد که زیرساخت‌های فرهنگی کشور، به‌ویژه کتابخانهها، تنها ابزاری برای ارتقای سطح علمی نیستند، بلکه در زمان وقوع بحرانهای ملی و جنگ، به عنوان مراکز «حمایت اجتماعی» عمل میکنند. تبدیل شدن کتابخانهها به پناهگاه‌های روانی، نشان‌دهنده اهمیت بازتعریف نقش کتابداران از «متصدی کتاب» به «تسهیل‌گر اجتماعی» است.
برای خواننده ایرانی، این موضوع یادآور این نکته است که در شرایط استرس‌زای محیطی، دسترسی به منابع فرهنگی و محیط‌های آرام، می‌تواند به عنوان یک مکانیسم دفاعی برای حفظ سلامت روان در برابر فشارهای بیرونی عمل کند.