اختلال در مسیرهای دریایی منطقه و محدودیتهای ایجاد شده در جریان جنگ اخیر، وابستگی قابل توجه بخشی از زنجیره تأمین کشور به یک هاب لجستیکی مشخص را بیش از گذشته آشکار کرد و ریسک تجارت خارجی ایران را در شرایط بحران افزایش داد. در حال حاضر، فعالان اقتصادی و لجستیکی از فعال شدن مسیرهای جایگزین از مبدأ چین، ترکیه، پاکستان و کشورهای اوراسیا خبر میدهند. این مسیرها در کنار ظرفیتهای موجود در عمان، عراق، بنادر شمالی ایران و کریدورهای زمینی و ریلی، میتوانند تجارت خارجی ایران را از وابستگی به یک مسیر واحد خارج کنند.
در سالهای گذشته، امارات متحده عربی و بهویژه بندر جبلعلی به یکی از مهمترین مراکز واسطهای تجارت خارجی ایران تبدیل شده بود. بخشی از کالاهای وارداتی کشور پس از ورود به بنادر امارات، از طریق ترانشیپ یا خدمات بازصادراتی به ایران منتقل میشد. این مدل در دوران تحریمها تا حدی محدودیتهای تجارت خارجی را جبران کرد، اما در مقابل، وابستگی ایران به یک هاب منطقهای را افزایش داد.
شرایط جدید نشان میدهد که تجارت ایران در حال حرکت به سمت تنوعبخشی مسیرهاست. پیمان سنندجی، رئیس کمیسیون حملونقل و لجستیک اتاق بازرگانی تهران، با اشاره به فعال بودن مسیرهای جایگزین اعلام کرده است که در شرایط محدودیتهای دریایی، کالا از مسیرهای ترکیه، پاکستان، چین و کشورهای اوراسیا جابهجا میشود. بخشهایی از شبکه ریلی و زمینی چین به ایران نیز فعال شده است.
مسیرهای جایگزین در شرق و غرب
به گفته سنندجی، در غرب، بخشی از کالاهای وارداتی از مسیر ترکیه و بنادر مرسین و اسکندرون و از طریق مرز بازرگان وارد کشور میشود. در شرق نیز بنادر کراچی و گوادر پاکستان ظرفیت انتقال کالا به ایران را دارند.
مسیرهای شمالی و شرقی
در شمال، مسیرهای ریلی، دریایی و زمینی روسیه و کشورهای اوراسیا مورد استفاده قرار میگیرند. مسیر چین نیز در این میان اهمیت ویژهای دارد. بر اساس توضیحات سنندجی، کالا از چین میتواند از مسیر ریلی به قزاقستان و ترکمنستان منتقل و از مرز اینچهبرون وارد ایران شود یا از طریق بندر آکتائو و حمل دریایی به بنادر شمالی ایران برسد.