نامهای از سال ۱۳۴۵ و نقش محمدتقی فلسفی
یافتههای جدید مرکز جمکرانپژوهی به سندی در سال ۱۳۴۵ شمسی اشاره دارد که رویکرد آیتالله سیدشهابالدین مرعشی نجفی را در مدیریت نیازهای عمرانی مسجد جمکران روشن میکند. این سند که در صفحه ۴۸۳ کتاب «نامههای ناموران» ثبت شده، مکاتبهای میان این مرجع بزرگ و مرحوم محمدتقی فلسفی، خطیب مشهور آن دوران است.
آیتالله مرعشی نجفی در این نامه از محمدتقی فلسفی خواسته بود تا نیازهای عمرانی مسجد جمکران را در سخنرانیهای خود مطرح کند و مردم را به کمکهای نقدی برای رشد و توسعه این مکان مقدس تشویق نماید.
تدبیر فلسفی برای حفظ شأن مرجعیت
مرحوم فلسفی در پاسخ به این درخواست، ضمن تایید موضوع تعمیرات مسجد، نکتهای ظریف را پیشنهاد کرد. او با نگاهی به شرایط آن زمان، معتقد بود مسجد جمکران هنوز در نقاط دوردست ایران شناخته شده نیست و تبلیغات گسترده ممکن است با مسائل مختلفی همراه شود.
او برای حفظ شأن مرجعیت، روشی جایگزین پیشنهاد داد:
- جایگزینی تبلیغات عمومی با رویکرد چهره به چهره.
- تذکر مستقیم به اشخاص خیر در موارد حضوری.
- استفاده از ارتباطات شخصی برای جذب سرمایه بدون ایجاد جنجال تبلیغاتی.
او در نامه خود مینویسد که در مواجهه با خیرین، این موضوع را یادآور میشود تا شاید به خواست خداوند نتیجهای برای آبادانی مسجد حاصل گردد.
تفاوت کمکهای نقدی و وقف شرعی
تحلیل این سند نشان میدهد که درخواستهای مطرح شده در آن زمان، از منظر فقهی و اصطلاحی، «وقف» نبودهاند، بلکه کمکهای نقدی برای تعمیرات بودهاند. بنابراین نمیتوان این وجوه را موقوفه دانست، اما از منظر فرهنگ وقف، این مکاتبه اهمیت ویژهای دارد.
این نامه مدل خاصی از حمایت اجتماعی را به تصویر میکشد: مرجعیت نیاز را تشخیص میدهد، خطیب صاحبنفوذ را به میدان میآورد و از طریق اعتماد عمومی، امکان مشارکت مردم را فراهم میکند. آیتالله مرعشی نجفی در این مسیر صرفاً به توصیههای کلی بسنده نکرد و آگاهانه از ظرفیت منبر و نفوذ اجتماعی محمدتقی فلسفی برای پیشبرد اهداف عمرانی استفاده کرد.