محمود فرجامی، طنزپرداز، روزنامهنگار و مترجم، در چهاردهمین نشست سلسله دیدارهای نویسندگان و خوانندگان به دیدار مخاطبان آمد. این برنامه با عنوان «طنز و ترکش؛ شوخطبعی در جنگ» عصر دوشنبه نهم شهریورماه ۱۴۰۵ در کافه کتاب ققنوس و با همکاری مجله سیاستنامه و سرای علوم انسانی برگزار شد.
خنده در برابر ترس و اضطراب
فرجامی در این جلسه روی این پرسش متمرکز شد که انسان در چه شرایطی و به چه دلیلی به موقعیتهای دردناک میخندد. بسیاری از مردم هنگام مواجهه با طنزهای مربوط به حوادثی چون زلزله یا پاندمی کرونا، دچار تردید میشوند. پرسش اصلی این است که آیا خندیدن به این اتفاقات، در واقع خندیدن به رنج دیگران است و آیا این رفتار از نظر اخلاقی پذیرفتنی است یا خیر؟
او استدلال کرد که افراد در شرایطی که خودشان نیز در معرض ترس و نگرانی قرار دارند، برای مواجهه با آن وضعیت به شوخی روی میآورند. در واقع طنز در اینجا نقش یک سپر دفاعی را دارد تا فاصله میان انسان و رنج را زیاد کند.
نمونههایی از طنزهای بحرانمحور
فرجامی برای تبیین این موضوع، به برخی شوخیهای رایج در دوران کرونا و زلزله اشاره کرد که نشاندهنده مکانیسم دفاعی ذهن است:
- شوخی با اولویت شستن دستها بر خروج از خانه در زمان زلزله.
- طنزهای مربوط به استفاده از قابلمه به جای ماسک برای ورود به مراحل بعدی بیماری کرونا.
به باور او، وقتی این شوخیها به ذهن میرسند، مخاطب گوینده را کسی تصور میکند که خودش درگیر همان بحران است و برای مدیریت فشار روانی به طنز متوسل شده است.
تأثیر جایگاه گوینده بر اخلاق طنز
قضاوت درباره یک شوخی، تنها با شنیدن جملات ممکن نیست. فرجامی تأکید کرد که موقعیت و جایگاه گوینده در ارزیابی اخلاقی طنز نقشی کلیدی دارد. برای فهم درست یک شوخی و قضاوت درباره درست یا غلط بودن آن، باید زمینه تولید آن و جایگاه اجتماعی و روانی گوینده را در نظر گرفت.