پدیده گذار باروری را میتوان تغییری بنیادین در نگرش انسان به تولیدمثل دانست. در این فرایند، کنترل فرزندآوری جایگزین روالهای طبیعی میشود. ریشههای این تغییرات در هر جامعه متفاوت است، اما تحلیل نظریات جمعیتشناختی به ما کمک میکند تا بفهمیم چرا جوامع تصمیم میگیرند تعداد فرزندان خود را محدود کنند.
دو رویکرد اصلی در تبیین تغییرات باروری
حاتم حسینی در کتاب «جمعیتشناسی اقتصادی اجتماعی و تنظیم خانواده»، نظریات مربوط به گذار باروری را به دو دسته کلی تقسیم میکند. این دستهبندی بر اساس محرکهای اصلی تصمیمگیری زوجین شکل گرفته است:
- نظریات مبتنی بر انتخاب عقلانی:در این رویکرد، زوجین با محاسبه سود و زیان و بر اساس منطق اقتصادی تصمیم به کنترل فرزندآوری میگیرند.
- نظریات مبتنی بر فرهنگ و ارزشها:در اینجا، تغییرات در باورها، سنتها و ارزشهای اجتماعی است که رفتار باروری را تغییر میدهد.
رابطه مستقیم مرگومیر و نرخ تولد
یکی از برجستهترین مدلها در دسته انتخاب عقلانی، «نظریه گذار جمعیتشناختی» است که شنه پیشقدم آن محسوب میشود. استدلال اصلی در این نظریه بر محور کاهش مرگومیر، بهویژه در میان کودکان میچرخد. در گذشته، والدین به دلیل نرخ بالای مرگومیر اطفال، فرزندان بیشتری میآوردند تا تضمین کنند تعدادی از آنها برای آینده باقی میمانند.
با پیشرفتهای بهداشتی و کاهش نرخ مرگومیر، انگیزه والدین برای جایگزین کردن فرزندان از دست رفته کاهش یافت. جوامع بهطور طبیعی به سمت کنترل باروری حرکت کردند تا با تعداد فرزندان کمتر، همان امنیت جمعیتی سابق را کسب کنند.
سود و زیان اقتصادی فرزندان از نگاه لیبنشتاین
در کنار مدل شنه، نظریه «هزینهها و منافع فرزندان» توسط لیبنشتاین مطرح شده است. او معتقد است تصمیم زوجین برای داشتن فرزند بیشتر، یک تصمیم عقلانی بر اساس سه عامل کلیدی است:
- بهرهگیری از نیروی کار رایگان در بخشهای کشاورزی و دامداری.
- تامین حمایتهای مالی و مراقبتی از والدین در دوران پیری یا بیماری.
- دستیابی به لذت عاطفی ناشی از حضور فرزندان.
با این حال، این سودها در مقابل هزینههای مستقیم (مانند تعلیم و تربیت و مراقبت) و هزینههای غیرمستقیم (از جمله فرصتهای از دست رفته مادر برای فعالیتهای اقتصادی) قرار میگیرند. هرگاه هزینهها بر منافع غلبه کند، تمایل به کاهش فرزندآوری در جامعه افزایش مییابد.