روایتی از مفاتیح و منابع دینی
شیخ عباس قمی در آثار خود، با استناد به روایات شیخ مفید و سید بن طاووس از امام صادق (ع)، زیارت امیرالمومنین (ع) را از جمله اعمال برگزیده روز ولادت پیامبر (ص) برشمرده است. این پیوند میان دو شخصیت محوری اسلام، لایههایی از معنای کلامی و تاریخی دارد که تحلیل آن مستلزم تفکیک میان مفاهیم «علت» و «حکمت» است.
تمایز علت شرعی و حکمت فلسفی
دکتر عبدالحسین طالعی، عضو هیئت علمی دانشگاه قم، در تحلیل این توصیه عبادی تأکید میکند که در مواجهه با اعمال دینی، باید میان دو پرسش تفاوت قائل شد: یکی «چرا» (علت) و دیگری «به چه دلیلی» (حکمت).
او استدلال میکند که علت احکام عبادی تنها از زبان شارع (پیامبر یا امام معصوم) قابل بیان است. برای نمونه، کتابعلل الشرایعاثر شیخ صدوق، مجموعهای از دلایلی است که مستقیماً از زبان معصومین نقل شده است. بنابراین، بشر نمیتواند از پیش خود برای علت یک حکم شرعی سخن بگوید، زیرا در این جایگاه تخصص ندارد.
حکمت زیارت؛ پیوند جان و تن
در مقابل علت، مفهوم «حکمت» قرار دارد که بر اساس مبانی دینی و منابع متنی قابل تحلیل است. دکتر طالعی با اشاره به نکاتی که محدث قمی در مفاتیح ذکر کرده، این پیوند را به آیه مباهله و آیات مشابه گره میزند. از منظر حکمت، امیرالمومنین (ع) در واقع «نفس و جان» پیامبر اکرم (ص) است.
این دیدگاه بر این فرض استوار است که به استثنای مقام نبوت که منحصر به پیامبر (ص) است، حضرت علی (ع) در سایر مقامات با ایشان یگانگی دارد. این یگانگی را میتوان از دو منظر بررسی کرد:
- نگاه دینی:مقاماتی که شیعه برای امیرالمومنین (ع) قائل است و او را در جایگاه جان پیامبر میبیند.
- نگاه تاریخی:بررسی پیوند عمیق و جدانشدنی این دو شخصیت در طول تاریخ اسلام.