شکاف میان بحثهای عمومی و واقعیتهای علمی
امروز پرسشهایی نظیر اینکه آیا یک ماشین میتواند «هشیار» باشد یا اینکه آیا باید برای هوش مصنوعی حقوق قانونی تعریف کرد، از فضای آزمایشگاهها به بحثهای عمومی راه یافته است. اما این گفتگوها اغلب بر یک پیشفرض متزلزل استوار است: این تصور که ما پیشتر معمای شناخت، هوش و هشیاری انسان را بهطور کامل حل کردهایم. در حالی که واقعیت علمی فاصله زیادی با این فرض دارد.
آنتونی کمرو، دانشمند علوم شناختی، در کتاب «موجودات درهمتنیده» تحلیل میکند که سر و صدای زیادی که پیرامون هشیاری هوش مصنوعی به راه افتاده، در بهترین حالت نتیجه تلقیهای تقلیلگرایانه و در بدترین حالت، حاصل کجفهمی نسبت به کارکرد واقعی ذهن بشر است.
تکسื่อนگی؛ میراث فلسفه غربی
کمرو اشاره میکند که فلسفه و روانشناسی غربی برای مدتها ذهن را به شکل یک «متفکر تنها و بیجسم» تصور کردهاند. در این مدل سنتی، ذهن موجودیتی ایستا و مجزاست که جهان را از راه دور، بیطرفانه و عینی نظاره میکند. طبق این دیدگاه، شناخت تنها از طریق دروننگری قابل دسترسی است و رفتار انسان حاصل کنترل فرآیندهای خاص مغزی است.
در این رویکرد، شناخت به فعالیتی صرفاً فکری تقلیل مییابد که شامل موارد زیر است:
- دستکاری بازنماییهای انتزاعی در ذهن.
- اتکا به مکانیسمهای قاعدهمند برای پردازش اطلاعات.
- جداسازی کامل ذهن از محیط پیرامون.
رویکرد جایگزین: ذهن تجسمیافته و اجتماعی
آنتونی کمرو در مقابل این نگاه، دیدگاهی متفاوت را پیشنهاد میدهد. او از ترکیبی از روانشناسی بومشناختی، نظریه کنشمندی (Enactivism) و نظریه پویایی غیرخطی بهره میگیرد. در این چارچوب، شناخت نه یک پردازش داخلی، بلکه حاصل تعاملات مستمر میان ارگانیسم و محیط است.
او استدلال میکند که رفتارهای پیچیده انسانی از طریق تعاملات متقابل فرد و محیطش پدیدار میشوند. در روایت کمرو، ذهن انسان پدیدهای است که سه ویژگی بنیادین دارد:
- تجسمیافته:ذهن از بدن و فیزیک انسان جدا نیست.
- پویا:در تلاطم و تعامل با محیط تغییر میکند.
- اجتماعی:پیوندی ناگسستنی با سایر انسانها دارد؛ بهویژه کسانی که نیازهای حیاتی مانند گرما، غذا و عشق را برای بقای انسان فراهم میکنند.
این نگاه به ما میگوید که اگر ذهن انسان را بهدرستی درک نکنیم، هرگونه ادعایی درباره هشیاری ماشینها، بیشتر از آنکه علمی باشد، بر پایه توهمات نظری است.