تصویر ذهنی اکثر مردم از اهدای سلولهای بنیادی، یک عمل جراحی پیچیده است که در آن بخشی از مغز استخوان از بدن خارج میشود. این تصور لزوماً درست نیست. امروزه بخش بزرگی از سلولهای بنیادی خونساز مورد نیاز برای پیوند، از طریق خون محیطی و با روشی به نام «آفرزیس» (Apheresis) جمعآوری میشوند. این روش از نظر روند کلی شباهت زیادی به اهدای پلاسما یا پلاکت دارد و معمولاً نیازی به جراحی یا بیهوشی ندارد.
سلولهای بنیادی خونساز دقیقاً چه هستند؟
سلولهای بنیادی خونساز (Hematopoietic Stem Cells) در واقع پیشساز تمامی سلولهای خونی هستند. این سلولها توانایی تبدیل شدن به گلبولهای قرمز، گلبولهای سفید و پلاکتها را دارند و نقش حیاتی در ساخت و بازسازی سیستم ایمنی و خونسازی بدن ایفا میکنند.
چه زمانی پیوند سلولهای بنیادی ضروری میشود؟
در برخی بیماریهای جدی، سیستم خونسازی بدن تخریب میشود. این اتفاق معمولاً در موارد زیر رخ میدهد:
- سرطانهای خونی مانند لوسمی و لنفوم.
- اختلالات خونی شدید.
- عوارض ناشی از درمانهای تهاجمی مثل شیمیدرمانی با دوز بالا یا پرتودرمانی.
در چنین شرایطی، سلولهای بنیادی بیمار آسیب دیده یا از بین میروند و تنها راه بازسازی این سیستم، دریافت سلولهای سالم از یک اهداکننده است.
تفاوت اهدای سلولهای بنیادی با اهدای مغز استخوان
هرچند این دو اصطلاح را گاهی به جای یکدیگر به کار میبرند، اما از نظر روش برداشت کاملاً متفاوتاند. انتخاب روش برداشت بر اساس شرایط بیمار و تصمیم تیم پزشکی صورت میگیرد. به طور کلی، سه منبع اصلی برای دریافت این سلولها وجود دارد:
- خون محیطی (PBSC)
- مغز استخوان
- خون بند ناف
جزئیات روش برداشت از خون محیطی (PBSC)
در روش برداشت از خون محیطی، سلولها مستقیماً از جریان خون اهداکننده جمعآوری میشوند. برای افزایش تعداد سلولهای بنیادی در خون، اهداکننده معمولاً چند روز پیش از شروع فرآیند، دارویی به نام «فیلگراستیم» (Filgrastim) دریافت میکند. پس از آن، دستگاه آفرزیس سلولهای مورد نیاز را استخراج کرده و سایر اجزای خون را به بدن اهداکننده بازمیگرداند.