هشدار قرآن درباره فراموشی خدا و عذاب در قیامت

سوره حشر در آیات پایانی خود، پس از بیان سرنوشت منافقان و دشمنان حق، ناگهان مخاطب را متوجه یک خطر درونی می‌کند، اینکه انسان خدا را فراموش کند و در نتیجه، خودش را نیز از یاد ببرد. آیات 17 تا 24، مسیری از «عاقبت انتخاب‌های انسان» تا «شناخت خداوند» ترسیم می‌کنند، مسیری که در آن خودمحاسبی، یاد خدا، تدبر در قرآن و شناخت اسماء الهی، حلقه‌های به‌هم‌پیوسته برای نجات انسان هستند. پایان یک فریب، وقتی شیطان عقب می‌کشد آیه 17 می‌فرماید که «فَکَانَ عَاقِبَتَهُمَا أَنَّهُمَا فِی النَّارِ خَالِدَیْنِ فِیهَا». این آیه ادامه تمثیل آیه قبل است، جایی که شیطان انسان را به کفر دعوت می‌کند اما پس از سقوط او از وی اعلام برائت می‌کند. در منطق آیات، فریب شیطان سرانجامی جز رهاشدگی و عذاب ندارد. نکته مهم این است که انسان نمی‌تواند مسئولیت انتخاب خود را به گردن وسوسه‌گر بیندازد. شیطان وعده می‌دهد، تحریک می‌کند و فریب می‌دهد، اما در نهایت این انسان است که تصمیم می‌گیرد. بنابراین آیه، نتیجه طبیعی پیروی از وسوسه و عبور از حدود الهی را یادآوری می‌کند، «وَذَٰلِکَ جَزَاءُ الظَّالِمِینَ». یک دستور برای نجات: ببین چه چیزی برای فردا فرستاده‌ ایپس از این هشدار، لحن آیات تغییر می‌کند و خطاب مستقیم به مؤمنان آغاز می‌شود «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَلْتَنظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ». تعبیر «لِغَدٍ» یعنی «برای فردا»، تصویری بسیار تأمل‌برانگیز از قیامت و آینده حقیقی انسان ارائه می‌کند. از نگاه المیزان، انسان مؤمن نباید زندگی را صرفاً در محدوده امروز ببیند، بلکه باید دائماً بررسی کند چه چیزی برای سرای آینده خود پیش فرستاده است. این نگاه، همان چیزی است که در ادبیات دینی از آن به «محاسبه نفس» تعبیر می‌شود.