تحولات نیمقرن اخیر خاورمیانه را میتوان از منظر تغییر کانون منازعه تحلیل کرد. اگر در دهههای 1950 تا 1970 مهمترین مسئله امنیتی منطقه، جنگهای متعارف میان کشورهای عربی و رژیم اسرائیل بود، امروز بخش عمده معادلات امنیتی خاورمیانه حول رقابت و تقابل ایران و اسرائیل شکل گرفته است.
تغییرات تاریخی و سیاسی
این جابهجایی حاصل یک رویداد مقطعی یا تصمیمی ناگهانی نیست، بلکه محصول انباشت مجموعهای از تحولات تاریخی، سیاسی، ژئوپلیتیکی، ایدئولوژیک و امنیتی است که طی پنج دهه گذشته به تدریج ساختار قدرت و نظم منطقهای را دگرگون کردهاند. فهم این دگرگونی برای تحلیل آینده خاورمیانه ضرورتی انکارناپذیر است.
دهههای نخست پس از تأسیس اسرائیل
در دهههای نخست پس از تأسیس رژیم اسرائیل در سال 1948، کشورهای عربی خود را بازیگران اصلی مقابله با اسرائیل میدانستند. جنگهای 1948، 1956، 1967 و 1973 عمدتاً میان ارتشهای منظم کشورهای عربی و اسرائیل رخ داد. در آن دوران ناسیونالیسم عربی به رهبری جمال عبدالناصر گفتمان مسلط جهان عرب بود و مسئله فلسطین نهتنها یک موضوع سرزمینی بلکه بخشی از هویت سیاسی جهان عرب محسوب میشد.
پیمان صلح مصر و اسرائیل
نخستین نقطه عطف در این روند امضای پیمان صلح مصر و اسرائیل در سال 1979 بود. خروج مصر به عنوان بزرگترین قدرت نظامی عرب از چرخه جنگ با اسرائیل، موازنه سنتی منطقه را دگرگون کرد.
تحول پس از انقلاب اسلامی ایران
تحول بنیادین بعدی با پیروزی انقلاب اسلامی ایران در سال 1357 رقم خورد. ایران که قبل از انقلاب روابط رسمی با اسرائیل داشت، پس از انقلاب