سهم دلار در ذخایر ارزی بانکهای مرکزی جهان از بیش از ۷۰ درصد در ابتدای قرن حاضر به ۵۶.۳ درصد در سال ۲۰۲۵ کاهش یافته است. این آمار که توسط صندوق بینالمللی پول گزارش شده، نشاندهنده تغییرات ساختاری در نظام پولی بینالملل است. اگرچه دلار همچنان ارز اصلی تجارت جهانی و مبنای قیمتگذاری کالاهای اساسی باقی مانده، اما حرکت به سمت نظم پولی چندقطبی آغاز شده است.
نشانههای تغییر در نظام پولی جهان
تحولات اخیر در بازارهای جهانی تنها به کاهش سهم دلار محدود نمیشود. مجموعهای از اقدامات توسط بانکهای مرکزی و دولتها در حال شکلگیری است که شامل موارد زیر است:
- افزایش قابلتوجه خرید طلا توسط بانکهای مرکزی برای تقویت ذخایر ملی.
- توسعه استفاده از ارزهای محلی در مبادلات تجاری بین کشورها.
- سرمایهگذاری روی زیرساختهای پولهای دیجیتال بانک مرکزی.
جایگاه ارزهای رقیب در برابر دلار
با وجود کاهش تدریجی انحصار دلار، جایگزینی کامل آن با ارزهای دیگر هنوز در مراحل اولیه است. بر اساس دادههای موجود، سهم یورو در ذخایر جهانی حدود ۲۱ درصد برآورد میشود. یوان چین نیز با وجود رشد اقتصادی این کشور، سهمی در حدود ۲.۱ درصد از ذخایر ارزی جهان را به خود اختصاص داده است که نشان میدهد مسیر جایگزینی دلار با سایر ارزها همچنان طولانی است.
فرصتهای پیش روی اقتصاد ایران
داود منظور، رئیس سازمان برنامه و بودجه دولت سیزدهم، معتقد است که تحولات در نظام پولی جهان میتواند فرصتی برای کاهش آسیبپذیری ایران در برابر تحریمهای مالی باشد. با این حال، تأکید بر این نکته ضروری است که دلارزدایی به تنهایی راهحل نهایی مشکلات اقتصادی نیست و نیازمند اصلاحات ساختاری در داخل کشور است. توسعه پیمانهای پولی دوجانبه و چندجانبه به عنوان راهکاری برای تسهیل تجارت بینالمللی در شرایط محدودیتهای ارزی، از جمله محورهای مورد توجه در این حوزه است.
قدرت دلار همچنان به عوامل بنیادینی نظیر عمق بازارهای مالی آمریکا، نقدشوندگی بالای اوراق خزانه و آزادی جابهجایی سرمایه وابسته است که باعث شده این ارز همچنان جایگاه غالب خود را در اقتصاد جهانی حفظ کند.