صاحبخبر - ایمنی در محیط کار سالهاست یکی از مهمترین چالشهای حوزه کار و تولید در ایران محسوب میشود. اگرچه در قوانین و دستورالعملهای مختلف بر اهمیت این موضوع تأکید شده است، اما در بسیاری از کارگاهها و محیطهای صنعتی، فاصلهای قابل توجه میان الزامات قانونی و واقعیتهای موجود در کف کارگاهها دیده میشود.
در این میان، پرسش بنیادین این است که جایگاه و حق رأی کارگران در فرآیند تصمیمگیری برای ایمنسازی محیط کار چیست؟ آیا کارگری که با وضعیتی خطرناک مواجه میشود، امکان توقف کاری را که جان خود یا همکارانش را تهدید میکند، دارد؟
اولویت ایمنی و نقش نیروی کار
اصل «اول ایمنی، بعد کار» یک گزاره عقلانی است. نیروی کار، سرمایه انسانی مهم هر واحد تولیدی، صنعتی یا خدماتی به شمار میرود و محافظت از جان او باید در صدر تمام اولویتها قرار گیرد. با این حال، واقعیتهای موجود در کارگاهها نشان میدهد که امنیت جانی کارگران را نمیتوان با رویههای فرمالیته و بخشنامههای صرفاً ظاهری تأمین کرد. برای ارتقای واقعی ایمنی، حضور فعال و بیواسطۀ خودِ کارگر یک ضرورت حیاتی است. ایمنی، فرآیندی دستوری و تکبعدی نیست که تنها از بالا به پایین ابلاغ شود؛ بلکه امنیت واقعی در محیط کار، در گرو دیدهبانی و مشارکت مستقیم کسانی است که هر روز در معرض خطر قرار دارند.
حق امتناع از کار ناایمن؛ عاملیت کارگر
«حق امتناع از کار ناایمن» پاسخی به این چالش است. این حق، کارگر را از یک مجری صرف و بیاختیار به یک کنشگر فعال و تصمیمگیرنده در قبال سلامت خویش تبدیل میکند. این حق بر یک اصل اخلاقی و انسانی استوار است: هیچ فرآیند اقتصادی نباید به قیمت جان یا سلامت یک انسان تمام شود. برای درک جایگاه این حق حیاتی، لازم است سطوح مختلف ایمنی و میزان عاملیت کارگر در هر لایه بررسی شود.
ساختار چهارسطحی ایمنی و نقش کارگر
ایمنی در محیطهای صنعتی جریانی پویاست که از مرحله طراحی آغاز شده و در عملکرد روزمرۀ کارگاه تجلی مییابد. برای درک جایگاه واقعی کارگر، میتوان این ساختار را در چهار سطح بههمپیوسته بررسی کرد. هرچه به عمق این سطوح پیش میرویم، نقش کارگر از «تبعیت محض» به سمت «عاملیت مطلق» تغییر میکند.