تراز مثبت اما سهم اندک؛ کالبدشکافی تجارت ایران و آذربایجان

کاهش جزئی در حجم مبادلات تجاری

بررسی آمارهای گمرکی جمهوری آذربایجان حکایت از کاهش ۰.۵ درصدی حجم مبادلات تجاری با ایران در سال ۲۰۲۵ دارد. مجموع این مبادلات به ۶۴۴ میلیون دلار رسیده است که در این میان، صادرات ایران سهم خیره‌کننده‌ای دارد. ایران ۶۲۴ میلیون دلار کالا به همسایه شمالی خود صادر کرده، در حالی که حجم کالاهای وارداتی از آذربایجان تنها ۲۰ میلیون دلار بوده است.

شکاف میان ظرفیت و واقعیت

با وجود مرزهای مشترک و پیوندهای فرهنگی، حضور تجاری ایران در بازار آذربایجان بسیار کمرنگ است. سهم تجارت با ایران از کل مبادلات خارجی آذربایجان در سال گذشته تنها ۱.۳ درصد برآورد شده است. این عدد نشان می‌دهد دو کشور هنوز نتوانسته‌اند از ظرفیت‌های جغرافیایی خود برای ایجاد یک شبکه اقتصادی پایدار استفاده کنند و مبادلات همچنان در چارچوب‌های سنتی باقی مانده است.

مسیرهای توسعه و کالاهای هدف

ایران برای خروج از این وضعیت و افزایش نفوذ در بازار آذربایجان، باید روی سبد کالاهای متنوع‌تری تمرکز کند. حوزه‌های زیر به عنوان فرصت‌های کلیدی برای گسترش حضور ایران شناخته می‌شوند:

• محصولات کشاورزی و صنایع غذایی
• مصالح ساختمانی و کالاهای صنعتی
• داروها و محصولات پتروشیمی

دستیابی به رشد پایدار تنها با فروش کالا ممکن نیست. تراز تجاری فعلی (غلبه شدید صادرات ایران) لزومی دارد که به سمت همکاری‌های ساختاری‌تر حرکت کند. ایجاد زنجیره‌های تأمین مشترک و واردات هدفمند مواد اولیه برای واحدهای تولیدی، می‌تواند توازن بیشتری به این رابطه ببخشد.

تغییر استراتژی از صادرات به تولید

صمد حسن‌زاده، رئیس اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران، بر لزوم بازنگری در متدهای همکاری تأکید دارد. او معتقد است دو کشور باید فهرست فرصت‌های سرمایه‌گذاری مشترک را به‌روز کنند و به‌جای اکتفا به خرید و فروش، به سمت تولید مشترک و توزیع محصولات در بازارهای یکدیگر حرکت کنند تا اقلامی با ظرفیت تجاری بالا شناسایی و فعال شوند.

این خبر برای فعالان اقتصادی ایران چه معنایی دارد؟

این آمارها یک تناقض آشکار را نشان می‌دهد: ایران در تراز تجاری برنده است، اما در نفوذ بازار بازنده. وقتی سهم ایران از کل تجارت آذربایجان تنها ۱.۳ درصد است، یعنی بازار عظیمی پیش روی تجار ایرانی خالی مانده است. تکیه بر صادرات سنتی دیگر پاسخگو نیست و تراز مثبت فعلی لزوماً به معنای موفقیت استراتژیک نیست.

برای تولیدکنندگان داخلی، این یعنی فرصت برای ورود به بازاری که هنوز اشباع نشده، اما به شرطی که مدل همکاری از «صادرکننده-خریدار» به «شریک تولیدی» تغییر کند تا ریسک‌های تجاری کاهش و پایداری حضور در بازار همسایه افزایش یابد.