تاریخ جنگ تنها مجموعه‌ای از شرح مأموریت‌ها و گزارش‌های رسمی عملیات نیست. گاهی حقیقت در سکوت‌های طولانی خلبانان نهفته است؛ روایت‌هایی که پس از چهار دهه، پرسش‌هایی جدی درباره تصمیمات نظامی و اختلاف‌های درونی ارتش را پیش می‌کشد. صادق وفایی در اثر جدید خود به سراغ خلبان نریمان شاداب رفته تا تکه‌هایی از این پازل گم‌شده را بازسازی کند.
خروج از سایه نام‌های مشهور
سال‌هاست که چهره‌هایی نظیر عباس دوران و عباس بابایی بر دیوارهای شهر و در حافظه جمعی مردم تثبیت شده‌اند. هرچند این نام‌ها نمادهای ارزشمندی هستند، اما حافظه جنگ با چند چهره کامل نمی‌شود. برای درک واقعیت، باید به سراغ خلبانانی رفت که در سایه ماندند.
- شناخت تمام خلبانان جنگ، تصویر واقعی‌تری از میدان نبرد ارائه می‌دهد.
- روایت صادقانه باید شامل تمام ابعاد باشد: از شجاعت و قهرمانی گرفته تا ترس و عقب‌نشینی.
- هدف از ثبت این خاطرات، تکمیل پازل جنگ در ذهن جامعه است، به گونه‌ای که حقیقت بدون آسیب زدن به آبروی افراد روایت شود.
چالش‌های تدوین تاریخ شفاهی
ثبت خاطرات، به‌ویژه در حوزه‌های حساس نظامی، مرز باریکی بین حقیقت و روایتهای یک‌طرفه دارد. صادق وفایی معتقد است مصاحبه‌گر نباید صرفاً شنونده باشد، بلکه باید نقش یک تحلیل‌گر را ایفا کند تا روایت‌ها به داستان‌های صرفاً قهرمانانه تبدیل نشود.
او در این مسیر بر چند نکته کلیدی تأکید میکند:
- استفاده از اسناد و اطلاعات موازی برای به چالش کشیدن روایتهای متناقض.
- جلوگیری از انحراف گفت‌وگو به حاشیه‌ها و تمرکز بر هسته اصلی واقعه.
- پذیرش این واقعیت که دو نفر ممکن است از یک اتفاق، روایتهای متفاوتی داشته باشند؛ اختلافی که گاهی در جزئیاتی مثل نام افراد و گاهی در نقش یگان‌های نظامی است.
در نهایت، کنار هم قرار دادن روایتهای مختلف است که باعث می‌شود ابعاد تاریک یا مبهم یک عملیات نظامی روشن شود و تاریخ از حالت تکبعدی خارج گردد.
این اثر برای مخاطب ایرانی چه معنایی دارد؟
بخش بزرگی از ادبیات جنگ در ایران بر محور روایتهای حماسی و ایده‌آل‌گرایانه شکل گرفته است. اهمیت چنین کتاب‌هایی در این است که نگاه ما را از «اسطوره» به «انسان» تغییر می‌دهد. وقتی خلبانی از ترس یا اختلافات درونی ارتش می‌گوید، جنگ برای نسل‌های بعدی ملموس‌تر و واقعی‌تر می‌شود.
این رویکرد باعث می‌شود تاریخ شفاهی، جایگزینی برای تاریخ رسمی باشد که معمولاً جزئیات انسانی و پیچیدگی‌های عملیاتی را نادیده می‌گیرد.