جنجال بر سر تعبیر «سلطنت شیعی»؛ نقد دیدگاه عباس آخوندی درباره ماهیت جمهوری اسلامی

در نشست ماهانه بنیاد باران، عباس آخوندی در جریان سخنرانی خود با عنوان «جایگاه ایران در تحولات جهانی»، تحلیل متفاوتی از تاریخ سیاسی ایران ارائه کرد. او دوران رهبری امام خمینی را «جمهوری اول» نامید و مدعی شد که رویکرد ایشان در اداره کشور را می‌توان در ادامه سنت «اندیشه تاریخی سلطنت شیعی در ممالک محروسه» دسته‌بندی کرد. آخوندی معتقد بود هدف امام خمینی در نهایت، تمرکز بر حکومت در محدوده مرزهای ایران بود و قصد فراتر رفتن از این قلمرو را نداشت.

واکنش سریع خاتمی و نقد مفاهیم

این توصیف آخوندی بلافاصله با واکنش سید محمد خاتمی مواجه شد. خاتمی در همان لحظه از وی خواست تا این تعبیر را اصلاح کند. منتقدان بر این باورند که اطلاق عنوان «سلطنت» به دوران امام خمینی، یک انحراف اساسی در شناخت ماهیت نهضت جمهوری اسلامی است. از نظر آن‌ها، سلطنت و جمهوریت دو مفهوم متضاد هستند و نمی‌توان اندیشه امام را در قالب سنت‌های سلطنتی جای داد.

تلاقی جمهوریت و اسلامیت در اندیشه امام

بنیان اندیشه امام خمینی بر پیوند میان «جمهوریت» و «اسلامیت» استوار است؛ مفهومی که پیش از او در تاریخ اندیشه شیعی به این شکل مطرح نشده بود. او تلاش کرد تا میان التزام به رأی ملت و حفظ چارچوب‌های اسلامی توازن ایجاد کند.، می‌توان به نکات زیر اشاره کرد:

• تأکید بر اینکه جمهوری اسلامی، در بخش «جمهوری»، همان معنای جهانی و دموکراتیک را دارد.
• تعریف جمهوری به معنای سیستمی که آرای عمومی جامعه، تعیین‌کننده مسیر آن است.
• تبیین این نکته که «اسلامی بودن» حکومت، در لایه قوانین و چارچوب‌های شرعی متجلی می‌شود، نه در حذف اراده مردم.

پاسخ به پرسش‌های جهانی

تاریخچه این دیدگاه به گفتگوهای امام خمینی با نمایندگان خارجی بازمی‌گردد. او در دیدار با نمایندگان دولت فرانسه و خبرنگاران روزنامه لوموند، صراحتاً بیان کرد که جمهوری مورد نظر ایران، از نظر ساختاری همان جمهوری است که در سراسر جهان شناخته می‌شود. او با تفکیک میان «ساختار دموکراتیک» (جمهوری) و «مبنای قانونی» (اسلامی)، سعی داشت ماهیت این نظام را از هرگونه سلطنت یا استبداد سنتی متمایز کند.