ردپای نفتکشها هست، اما جای دلار خالی است
رهگیری نفتکش‌های ایرانی برای تحلیل‌گران و رسانه‌ها کار دشواری نیست. ماهواره‌ها هر لحظه مسیر این کشتی‌ها را رصد می‌کنند و جداول ماهانه با دقت هر عدد را به‌روز می‌کنند. اما مسئله‌ای که هیچ ماهواره‌ای قادر به ردیابی آن نیست، سرنوشت دلارهایی است که باید در ازای این محموله‌ها به کشور برگردد. طبق گزارش مجلس، ۱۳۰ میلیارد دلار از پول نفت صادرشده به مقصد خزانه و بازار ارز ایران نرسیده است.
این خلأ مالی به این معناست که نفت فروخته و محموله‌ها تحویل شده‌اند، اما پول آن‌ها در حساب‌ها یا شبکه‌هایی خارج از دسترس اقتصاد داخلی باقی مانده است. در حالی که همواره فشار تحریم‌ها و محاصره دریایی به عنوان علت اصلی فشار بر سفره مردم ذکر می‌شود، این رقم نشان می‌دهد بخشی از مسیر ورود ارز، پیش از هرگونه فشار خارجی، از داخل بسته شده بود.
توهم نمودارهای صادراتی و واقعیت بازار ارز
نگاهی به نمودار صادرات نفت در یک دهه اخیر، سه موج بزرگ جهش ارزی را نشان می‌دهد. در حالت عادی، انتظار می‌رود با افزایش صادرات و بازگشت ارز، نرخ دلار تعدیل شود. اما در واقعیت، حتی در سال‌هایی که صادرات نفت به‌طور محسوسی بازیابی شد، روند صعودی دلار متوقف نشد. این تناقض ریشه در یک نکته کلیدی دارد: بازار ارز به «تعداد بشکه‌های صادرشده» واکنش نمی‌دهد، بلکه به «عرضه واقعی دلار» پاسخ می‌دهد.
برای درک بهتر این وضعیت، باید میان دو مفهوم تفاوت قائل شد:
- حجم صادرات (بشکه):مقداری که از مرزهای ایران خارج شده و در آمارهای رسمی ثبت می‌شود.
- ارز وصول‌شده (دلار):مبلغی که واقعاً وارد چرخه اقتصادی شده و در دسترس بانک مرکزی یا بازار است.
اگر نفت صادر شود اما پول آن بلوکه بماند یا پیش واسطه‌ها متوقف شود، از دیدگاه بازار ارز، هیچ تفاوتی میان نفتِ صادرشده و نفتِ فروخته‌نشده وجود ندارد. در هر دو حالت، عرضه دلار در بازار تامین نمی‌شود و نتیجه آن، تداوم جهش نرخ ارز است.