از کارگزاری دیجیتال تا بانکداری با ذخیره کسری
در یک مدل سالم، پلتفرمهای آنلاین طلا صرفاً نقش واسطه یا کارگزار را ایفا می‌کنند. یعنی به ازای هر میلی‌گرم طلای خریداری‌شده توسط کاربر، دقیقاً همان مقدار طلا با عیار استاندارد (۷۵۰ در هزار یا شمش خالص) در خزانه‌ای مستقل و پلمب‌شده ذخیره شود. اما اکنون شاهد انحرافی خطرناک در مدل کسب‌وکار برخی از این سامانهها هستیم.
برخی پلتفرم‌ها به‌جای مدل کارگزاری، به سمت «بانکداری با ذخیره کسری» حرکت کرده‌اند. در این حالت، موجودی طلا برای کاربر تنها روی کاغذ ثبت می‌شود، اما وجوه ریالی حاصل از خریدها به‌جای تبدیل شدن به شمش فیزیکی، در مسیرهای دیگری هزینه می‌شود:
- سفته‌بازی در بازارهای موازی.
- سرمایه‌گذاری در دارایی‌های پرریسک با نقدشوندگی پایین.
- تأمین تسهیلات درون‌گروهی.
محرک‌های بحران نقدشوندگی
سیستم خالیفروشی در دوران ثبات بازار به‌خوبی عمل می‌کند و کاربران متوجه نبود پشتوانه فیزیکی دارایی‌هایشان نمی‌شوند. اما این مدل در برابر شوک‌های بیرونی به‌شدت آسیب‌پذیر است. بحران‌های ژئوپلیتیک یا هیجانات ناگهانی نقدینگی میتواند باعث شود موج بزرگی از کاربران به‌طور هم‌زمان درخواست نقد کردن یا دریافت فیزیکی طلای خود را بدهند.
در چنین شرایطی، اگر پلتفرم نتواند به‌سرعت نقدینگی لازم را تأمین کند یا طلای فیزیکی را از بازار خریداری کند، دچار بحران نقدشوندگی تمام‌عیار می‌شود. این وضعیت در نهایت به نکول در پرداخت‌ها و از دست رفتن سرمایه خریداران ختم می‌شود.
خلاء مانیتورینگ و نظارت متمرکز
ریشه این ریسک ساختاری را باید در نبود یک نظام ممیزی‌شده و متمرکز برای پایش آنلاین تراکنش‌ها جست‌وجو کرد. در نبود نظارت دقیق، این سامانهها به‌سادگی به ماشین‌های تولید اعتبار فاقد پوشش تبدیل می‌شوند. متخصصان معتقدند راهکارهای جزیره‌ای دیگر پاسخگو نیست و مداخله یکپارچه سیاست‌گذار پولی برای جلوگیری از تبدیل شدن این ریسک به یک بحران مالی گسترده، ضروری است.
این هشدار برای سرمایهگذاران خرد چه معنایی دارد؟
برای شهروندان ایرانی که به‌دلیل افت ارزش ریال و بی‌اعتمادی به ابزارهای سنتی، به سمت خرید طلای میلی‌گرمی در اپلیکیشن‌ها روی آورده‌اند، این موضوع یک زنگ خطر جدی است. در واقع، بسیاری از کاربران تصور می‌کنند دارایی آن‌ها در محیطی امن ذخیره شده، در حالی که ممکن است در معرض ریسک «خالیفروشی» باشند.
این مسئله نشان می‌دهد که در بازار مالی ایران، دسترسی آسان به ابزارهای سرمایه‌گذاری دیجیتال، لزوماً به معنای امنیت سرمایه نیست و نبود نظارت دولتی بر ذخایر فیزیکی این پلتفرم‌ها، ریسک از دست رفتن کل سرمایه را در زمان وقوع شوک‌های اقتصادی افزایش می‌دهد.