حجم نقدینگی در اقتصاد ایران از مرز ۲۰ هزار هزار میلیارد تومان گذشت. این رقم خیره‌کننده، فشار مستقیم خود را بر بازار ارز گذاشته و شتاب قیمت دلار را به شکلی محسوس افزایش داده است. طبق تحلیل طهماسب مظاهری، کارشناس اقتصادی و رئیس سابق بانک مرکزی، نقدینگی به سطحی رسیده که توقف این روند بدون تغییر در سیاست‌های پولی دشوار است.
رویه دولت‌ها در خلق پول و جبران کسری بودجه
دولت‌های مختلف برای تأمین هزینه‌های جاری، زمانی که با کاهش درآمدهای ارزی یا داخلی مواجه می‌شدند، راحت‌ترین مسیر یعنی «خلق پول» را انتخاب کردند. استفاده از منابع حاصل از افزایش پایه پولی، ابزاری بود که دولت‌ها برای پر کردن شکاف‌های بودجه‌ای به آن متوسل شدند.
اگرچه استفاده از منابع بانک مرکزی در چارچوب قوانین امکان‌پذیر است، اما در استانداردهای جهانی، این اقدام تحت نظارت‌های شدید و محدودیت‌های سختگیرانه انجام می‌شود. در ایران اما این روند با شدت بیشتری پیش رفت و بانک مرکزی به جای اینکه آخرین ملجأ مالی برای ضروریات غیرقابل‌صرف‌نظر کشور باشد، به منبعی برای تأمین نیازهای جاری تبدیل شد.
ریشه‌های تاریخی و عوامل مؤثر بر رشد نقدینگی
رشد بی‌رویه نقدینگی محصول یک دوره زمانی کوتاه نیست. از ابتدای تشکیل بانک مرکزی تا پایان دولت سید محمد خاتمی، وقایع متعددی رخ داد که هر یک به نوبه خود باعث تزریق پول به جامعه شد. نقطه مشترک تمام دولت‌ها در این مسیر، استفاده بیش از حد و فراتر از استانداردهای پولی از منابع بانک مرکزی بود.
عواملی که به تشدید وضعیت دامن زدند:
- تأمین هزینه‌های دولتی از طریق افزایش پایه پولی در زمان کاهش درآمدها.
- فقدان محدودیت‌های سختگیرانه در دسترسی دولت‌ها به منابع بانک مرکزی.
- تحریم‌های بین‌المللی و فشار اقتصادی که سالیان متمادی بر ایران تحمیل شد.
- توجیهات کوتاه‌مدت دولت‌ها برای تأمین نیازهای مالی فوری.
در نهایت، این تکیه بیش از حد به پول پرقدرت و نادیده گرفتن تعادلات پولی، منجر به وضعیتی شد که امروز نقدینگی را به رقمی نجومی رسانده و ثبات بازار ارز را به مخاطره انداخته است.