تله مازوت؛ چرا ظرفیت بالا کافی نیست؟
اوج‌گیری مصرف سوخت در ایران، بحث هزینه‌بر واردات بنزین را دوباره به صدر دغدغه‌های اقتصادی آورد. اما نگاهی دقیق‌تر به خطوط عملیاتی پالایشگاهها نشان می‌دهد که مشکل لزوماً کمبود ظرفیت فیزیکی برای دریافت نفت خام نیست. متغیر کلیدی در اینجا، راندمان استحصال است؛ یعنی اینکه از هر بشکه نفت، چه مقدار محصول باارزش مثل بنزین، گازوئیل و سوخت هوایی استخراج میشود و چه مقدار به محصولات ته‌مانده و کم‌ارزشی نظیر مازوت تبدیل می‌گردد.
پالایشگاه‌های پیشرفته جهان با استفاده از واحدهای تبدیل عمیق، سهم نفت‌کوره را به کمترین حد ممکن رسانده‌اند. در مقابل، بسیاری از تأسیسات پالایشی ایران به دلیل قدمت فناوری، هنوز حجم عظیمی از ورودی خود را به مازوت تبدیل میکنند. این الگونی نه‌تنها کمیت و کیفیت بنزین تولیدی را پایین می‌آورد، بلکه فشار مضاعفی بر تراز ارزی کشور و محیط‌زیست وارد می‌کند.
معمای «ته‌بشکه» در پالایشگاه‌های سنتی
در مهندسی فرآیند، تعیین‌کننده‌ترین بخش زنجیره ارزش یک پالایشگاه، بخش «ته‌بشکه» است. این بخش شامل برش‌های سنگین و هیدروکربن‌های پیچیده‌ای است که پس از مراحل ابتدایی تقطیر اتمسفری و تقطیر در خلأ باقی می‌مانند. در پالایشگاه‌های قدیمی که آرایش فنی آن‌ها دهه‌هاست تغییر نکرده، این مواد سنگین به‌ناچار به مخازن نفت‌کوره هدایت می‌شوند.
تفاوت بنیادین در اینجا مشخص میشود:
- پالایشگاه‌های سنتی:بخش سنگین نفت را مستقیماً به مازوت تبدیل میکنند که گاهی بیش از ۳۰ درصد سبد خروجی آن‌ها را تشکیل می‌دهد.
- پالایشگاه‌های مدرن:بر بیشینه‌سازی تبدیل این ترکیبات سنگین به فرآورده‌های سبک و پاک متمرکز هستند.
این تفاوت باعث میشود دو پالایشگاه با ظرفیت اسمی کاملاً مشابه، خروجی‌های اقتصادی متضادی داشته باشند. یکی با تکیه بر فناوری‌های مدرن شکافت و تصفیه، بنزین تولید می‌کند و دیگری همان حجم نفت را به مازوت تبدیل کرده و کشور را با نیاز به واردات سوخت مواجه می‌سازد.