تهاجم قارچها؛ تخریب خاموش الیاف کاغذ
نسخههای خطی و اسناد قدیمی، فراتر از ترکیب کاغذ و مرکب، حافظه جمعی و فرهنگی یک جامعه را در خود نگه میدارند. اما همین آثار در برابر عوامل زیستی، بهویژه قارچها، بسیار آسیبپذیرند. رطوبت بالا، دمای مساعد و گردش هوای ناکافی در محیطهای نگهداری، زمینهساز جوانهزدن و گسترش این موجودات میشود.
رشتههای قارچی هنگام رشد به اعماق الیاف کاغذ نفوذ میکنند. این موجودات با ترشح آنزیمها و اسیدهای آلی، پیوندهای ساختاری کاغذ را بهتدریج میپاشند که در نهایت به نتایج زیر میانجامد:
- ایجاد لکههای رنگی و تغییر ظاهر بصری اثر
- تغییر ویژگیهای شیمیایی و فیزیکی کاغذ
- کاهش شدید استحکام کاغذ و احتمال متلاشی شدن آن
- وارد شدن آسیبهای جبرانناپذیر به متون تاریخی
محدودیتهای روشهای متداول و سموم شیمیایی
برای مقابله با قارچها، روشهایی نظیر تابش گاما و فرابنفش، نگهداری در محفظههای بدون اکسیژن، انجماد یا استفاده از سموم شیمیایی به کار میروند. با این حال، قارچکشهای مصنوعی محدودیتهای جدی دارند. این مواد علاوه بر تخریب احتمالی ساختار اثر، سلامت افرادی که با این اسناد سروکار دارند را به خطر میاندازند و برای محیطزیست زیانبارند.
یکی از مشکلات اساسی سموم شیمیایی، عدم تجزیهپذیری سریع آنهاست؛ به گونهای که آثار سمی این مواد برای مدت طولانی باقی میماند. همچنین، استفاده بیش از حد از این مواد باعث میشود عوامل میکروبی در برابر آنها مقاوم شوند. همین موضوع، نیاز به یافتن جایگزینهای طبیعی و سازگار با محیطزیست را دوچندان میکند.
رویکرد جدید؛ عصارههای گیاهی در خدمت مرمت
عصارهها و اسانسهای گیاهان دارویی به دلیل دارا بودن ترکیبات فعالی چون فنولها، فلاونوئیدها و ترپنوئیدها، جایگزینی ایدهآل برای سموم شیمیایی هستند. این ترکیبات میتوانند رشد قارچها را محدود کنند، اما کاربرد آنها در آثار تاریخی نیازمند بررسی دقیق مقدار مصرف و میزان ماندگاری است.
، سعیده سلیمانی، کارشناس ارشد مرمت آثار فرهنگی از دانشگاه هنر ایران، با همکاری پژوهشکده شیمی ایران تحقیقی را آغاز کرده است تا اثرات این گیاهان را بر حفظ نسخههای خطی بررسی کند و راهکاری کمخطر برای حفاظت از میراث مکتوب بیابد.