نجات میراث از میان خاکستر؛ روشی متفاوت برای جمعآوری کتاب
آیتالله مرعشی نجفی در دورانی که موج صنعتگرایی جهان را فرا گرفته بود، مسیری متفاوت را برای احیای تمدن اسلامی برگزید. او با نگاهی دقیق به آثار در حال فراموشی، تصمیم گرفت گنجینهای ایجاد کند که هر نسخهاش، تکهای از هویت علمی جهان اسلام باشد.
نکته تأملبرانگیز در تأسیس این کتابخانه، شیوه تأمین مالی آن است. این مرجع بزرگ برای خرید و حفظ کتابهای ارزشمند که در معرض نابودی بودند، به نماز و روزه استیجاری روی آورد. او با این روش، بودجه لازم برای نجات هزاران اثر علمی را فراهم کرد تا این آثار امروز به عنوان پایههای تمدنسازی در جامعه ایرانی و اسلامی مورد استفاده قرار گیرند.
از طوسی تا مرعشی نجفی؛ پیوستگی در تمدنسازی
این رویکرد، یادآور تلاشهای خواجه نصیرالدین طوسی در دوران پس از یورش مغولهاست. در آن سالها، بخش بزرگی از آثار علمی جهان اسلام خاکستر شد و عالمانی چون طوسی تلاش کردند خلأهای علمی را با حضور عملی فقه و علوم اسلامی در متن زندگی اجتماعی پر کنند. آیتالله مرعشی نجفی در عصر خود، همین زنجیره را ادامه داد تا میراث علمی را از فضای نظری به فضای اجرا و تمدنسازی منتقل کند.
تولید دانش بومی در برابر تحجر و غربزدگی
با وجود عظمت این گنجینه، هنوز فاصله عمیقی میان دنیای تقنین و اجرا با عناصر تمدنساز دینی دیده میشود. ریشه این فاصله را باید در وضعیت نهاد علم جستوجو کرد؛ جایی که دو جریان متضاد یعنی «تحجر دینی» و «تجددخواهی غربگرا» در تقابل با یکدیگر قرار دارند.
برای خروج از این رکود، بهویژه در حوزه علوم انسانی، باید به موارد زیر توجه کرد:
- تولید دانش بومی متناسب با باورها، ارزشها و فرهنگ هر جامعه.
- تمایز میان تبادل فرهنگی سالم و تقلید کورکورانه؛ بهطوری که مرزهای فرهنگی روشن باشد.
- برطرف کردن شناخت ناکافی برخی روحانیون از ظرفیتهای تمدنی تراث.
- توجه به نیازهای روز جامعه به جای غرق شدن در متون قدیمی بدون تحلیلهای معاصر.
رکود فعلی در علوم انسانی، تا حد زیادی حاصل بیتوجهی به نیازهای واقعی جامعه یا شیفتگی بیش از حد به الگوهای بیرونی است، در حالی که تمدنسازی واقعی مستلزم بازگشت به ریشهها با نگاهی به آینده است.