نگاه تهران به خلع سلاح هستهای
نمایندگی دائم ایران در آژانس بینالمللی انرژی اتمی در وین، در پیامی به مناسبت روز جهانی مبارزه با آزمایشهای هستهای (۲۹ آگوست)، به پیشینه دیپلماتیک ایران در این حوزه پرداخت. این نمایندگی اشاره کرد که روز جهانی مبارزه با آزمایشهای هستهای بر اساس قطعنامه ۶۴/۳۵ مجمع عمومی سازمان ملل متحد در سال ۲۰۰۹ تثبیت شد.
ایران از سال ۱۹۹۶ نقش فعالی در کنفرانس خلع سلاح ایفا کرد و در آن مقطع، پیشنویس متن پیمان جامع منع آزمایشهای هستهای را ارائه داد. تهران در آن پیشنهاد، خواستار ممنوعیت مطلق انفجارهای هستهای از هر نوع و در هر مکان بود. اکنون پس از گذشت نزدیک به سه دهه، موضع ایران تغییر نکرده است: حمایت کامل از استفاده صلحآمیز از انرژی هستهای و مخالفت صریح با تولید سلاحهای هستهای و آزمایشهای مربوط به آنها.
ماهیت پیمان CTBT و سازوکارهای نظارتی
پیمان منع جامع آزمایشهای هستهای یا CTBT در ۱۰ سپتامبر ۱۹۹۶ به تصویب مجمع عمومی سازمان ملل رسید و از اواخر همان ماه برای امضا آماده شد. هدف اصلی این معاهده چندجانبه، منع هرگونه انفجار هستهای در قلمرو یا تحت کنترل کشورهای عضو است.
اجرای عملی این پیمان به ابزارهای نظارتی دقیقی وابسته است تا هیچ فعالیتی پنهان نماند. از جمله مهمترین ملزومات این معاهده میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- استقرار سامانههای نظارت بینالمللی در نقاط مختلف جهان.
- راهاندازی ایستگاههای لرزهنگاری برای شناسایی تکانهای زمین ناشی از انفجار.
- بهکارگیری سامانههای فراصوت برای رصد ناهنجاریهای جوی.
گرههای سیاسی و مانع اجرای معاهده
با وجود اینکه بیش از ۱۶۰ کشور این معاهده را امضا و در مجالس خود تصویب کردهاند، اما پیمان هنوز به مرحله اجرایی نرسیده است. شرط اجرای این معاهده، تصویب آن توسط ۴۴ کشور خاص است. در این میان، هشت کشور اصلی به دلیل عدم تصویب یا عدم امضا، روند اجرایی را متوقف کردهاند.
ایران، آمریکا، مصر، چین و رژیم صهیونیستی معاهده را امضا کردند اما آن را به تصویب پارلمانهای خود نرساندند. از سوی دیگر، پاکستان، هند و کره شمالی هنوز این پیمان را امضا نکردهاند. همچنین روسیه که پیشتر معاهده را تصویب کرده بود، در نوامبر ۲۰۲۳ سند تصویب خود را پس گرفت و از فهرست ۱۷۹ کشور تصویبکننده خارج شد. طبق مفاد معاهده، این پیمان ۱۸۰ روز پس از تصویب نهایی توسط هشت کشور مذکور، وارد مرحله اجرایی خواهد شد.