ابوریحان بیرونی، دانشمند برجستهی ایرانی، با تالیف کتابی تخصصی برای یک بانوی دانشدوست به نام ریحانه، سندی تاریخی بر جای گذاشت که نشان میدهد در تمدن ایرانی-اسلامی، علم و دانش فارغ از جنسیت ارزشی یکسان داشت.
«التفهیم»؛ اثری برای ریحانه بنت الحسین
در قرن چهارم و پنجم هجری قمری، بیرونی کتاب «التفهیم لِأَوائلِ صناعةِ التَّنجیم» (آموزش عناصر هنر ستارهشناسی) را به زبان فارسی به رشته تحریر درآورد. این اثر تنها به دلیل محتوای علمی عمیقش مشهور نیست، بلکه انگیزهی نگارش آن، این کتاب را به نمونهای بیبدیل تبدیل میکند. بیرونی این اثر بنیادین را به درخواست زنی به نام ریحانه بنت الحسین خوارزمی نوشت.
او در مقدمهی کتاب صراحتاً بیان میکند که این یادگار علمی را برای ریحانه که خواهان یادگیری این دانش بود، آماده کرده است. این اقدام ساده نیست؛ بلکه نشان میدهد در آن دوران، زنان نه تنها اجازه داشتند به علوم پیچیده علاقهمند باشند، بلکه دانشمندانی در سطح بیرونی، برای پاسخ به نیازهای علمی آنها وقت میگذاشتند و آثار تخصصی مینوشتند.
تضاد با دیدگاههای تحقیرآمیز غربی
این روایت تاریخی، تفاوت بنیادین میان نگاه تمدن ایرانی-اسلامی و نگرش جوامع غربی در همان دوران را آشکار میکند. در حالی که در بسیاری از نقاط جهان، زن را موجودی فروتر میپنداشتند و او را به حاشیه میراندند، در شرق، زنان در کانون توجه علمی قرار داشتند.
- تمرکز بر توانمندیهای ذهنی زن به جای نگاه ابزاری.
- پذیرش زنان به عنوان مخاطبان جدی آثار علمی و تخصصی.
- تکیه بر آموزههای دینی و فرهنگی برای اعطای جایگاهی رفیع به زنان.
بازخوانی این وقایع، فراتر از یک مرور تاریخی است. این موضوع بیشتر به بازیابی هویت خودبنیاد تمدن ایرانی میماند تا در برابر روایتهای یکسویه و تحریفشدهی امروز، حقیقت را بازگو کند.