گامی برای حفظ دانش بومی و فرهنگ زیست
علیرضا ایزدی، مدیرکل ثبت آثار و حفظ و احیای میراث معنوی و طبیعی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، این اقدام را تلاشی برای صیانت از بخشی از حافظه تاریخی و هویت غذایی ایرانیان میداند. نان سنگک طی نسلها در زندگی روزمره مردم حضور داشته و امروز بخشی جداییناپذیر از فرهنگ عمومی جامعه ایران است. ثبت این عنصر فرهنگی در فهرست ملی، در واقع تلاش برای پاسداشت دانش بومی و فرهنگ زیست روزمرهای است که از پیشینیان به ارث رسیده است.
ردپای سنگک در متون تاریخی و روایتهای شفاهی
پیشینه نان سنگک تنها به روایتهای شفاهی متکی نیست. کهنترین سند مکتوب شناختهشده درباره این نان، در فرهنگ لغات «برهان قاطع» اثر خلف تبریزی بازمیگردد. این اثر که در سال ۱۰۶۲ هجری قمری تألیف شده، در ذیل واژه «سنگک» این نان را به صورت صریحی توصیف میکند: «نوعی از نان است که روی سنگریزههای گرم بپزند».
فراتر از اسناد مکتوب، روایتهای شفاهی و اشارات تاریخی متعددی وجود دارد که قدمت این شیوه پخت را به دوره ساسانی و حتی پیش از اسلام میرساند. جالب است بدانید برخی منابع تاریخی اشاره کردهاند که سپاهیان عرب هنگام ورود به مدائن با این نوع نان ناآشنا بودهاند؛ نکتهای که میتواند جایگاه و پیشینه تاریخی این شیوه پخت را در ایران پیش از اسلام تأیید کند.
شواهد باستانشناختی در ورامین
در کنار متون تاریخی، شواهد ملموس باستانشناختی نیز وجود دارد. در یکی از قلعههای مخروبه منطقه ورامین، بقایای یک نانوایی سنگکی کشف شده است. این یافته شامل یک تنور سالم و ریگهای ویژه پخت است که بهعنوان شاهدی عینی بر استمرار این شیوه پخت در ایران عمل میکند. ترکیب این شواهد فیزیکی با اسناد مکتوب، تصویری جامع از قدمت و تداوم نان سنگک در فرهنگ ایرانی ارائه میدهد.
مبنای ثبت میراث ناملموس
ثبت نان سنگک در فهرست ملی بر اساس بررسیهای دقیق و معیارهای مشخصی صورت گرفته است. در پروندههای میراث ناملموس، کارشناسان موارد زیر را بررسی میکنند:
- مجموعهای از شواهد تاریخی و اسناد مکتوب
- روایتهای شفاهی و استمرار فرهنگی در جامعه
- دانش فنی و مهارتهای مرتبط با پخت نان
- جایگاه عنصر فرهنگی در زندگی اجتماعی مردم