علیرضا ایزدی، مدیرکل ثبت آثار و حفظ و احیای میراث معنوی و طبیعی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، از ثبت رسمی «نان سنگک» خبر داد. این نان که در سفرههای ایرانیان جایگاه ویژهای دارد، اکنون بهعنوان بخشی از میراث ناملموس کشور شناخته میشود تا هویت غذایی و دانش بومی مرتبط با آن حفظ شود.
صیانت از حافظه تاریخی و هویت غذایی
ثبت این عنصر فرهنگی تنها یک اقدام اداری نیست، بلکه تلاشی برای صیانت از بخشی از حافظه تاریخی و فرهنگ زیست روزمره ایرانیان است. نان سنگک طی نسلهای متمادی در زندگی مردم حضور داشته و توانسته است بخشی از فرهنگ عمومی جامعه را شکل دهد. هدف از این ثبت، جلوگیری از فراموشی دانش بومی و مهارتهای مرتبط با پخت این نان در گذر زمان است.
سند مکتوب؛ از برهان قاطع تا تعریف سنگک
در بررسی پیشینه تاریخی این نان، مستندات متعددی مورد ارزیابی قرار گرفت. کهنترین سند مکتوب شناختهشده در این زمینه، فرهنگ لغات «برهان قاطع» است. خلف تبریزی در سال ۱۰۶۲ هجری قمری در این اثر، واژه «سنگک» را به گونهای تعریف کرده است که نشان میدهد این نان روی سنگریزههای گرم پخته میشود.
ریشههای پیش از اسلام و دوران ساسانی
مستندات تاریخی به لایههای عمیقتری از پیشینه نان سنگک اشاره دارند. روایتهای شفاهی و شواهد تاریخی، قدمت این شیوه پخت را به دوره ساسانی و حتی پیش از آن بازمیگرداند. یکی از نکات قابل توجه در بررسیهای تاریخی، واکنش سپاهیان عرب هنگام ورود به مدائن است؛ این نیروها با شیوه پخت نان سنگک ناآشنا بودند که همین موضوع گویای جایگاه و پیشینه ریشهدار این نان در ایران باستان است.
معیارهای ثبت در فهرست میراث ناملموس
برای ثبت نان سنگک در این فهرست، شورای ملی ثبت آثار ناملموس مجموعهای از شواهد و مدارک را بررسی کرد. این ارزیابیها بر محورهای زیر استوار بود:
- بررسی دقیق اسناد مکتوب و شواهد باستانشناختی مرتبط با شیوه پخت.
- تجزیه و تحلیل روایتهای شفاهی منتقل شده از نسلهای گذشته.
- بررسی استمرار فرهنگی و تداوم حضور این نان در سفرههای ایرانیان.
- ارزیابی دانش فنی، مهارتهای خاص پخت و جایگاه اجتماعی این عنصر در زندگی مردم.