پایهریزی مکتب سامرا و دیدگاه سیاسی میرزای شیرازی
میرزای شیرازی حدود سال ۱۲۹۱ هـ.ق مکتب سامرا را بنا نهاد. حساسیت بالای وی به مسائل اجتماعی و رویکرد سیاسیاش باعث شد تا طی مدت کوتاهی، جمعی از فقها و مجتهدین شیعه در این حوزه گرد هم آیند. او در رسالهاش به تفکیک وظایف دولت و ملت در دوران غیبت اشاره میکند و معتقد است هر دو باید با همکاری یکدیگر از دین و دنیای مسلمانان محافظت کنند تا «بیضه اسلام» در غیبت ولیعصر (عج) مصون بماند.
ارکان مکتب سامرا: فراتر از عبادات
در این مکتب، مبارزه با استعمار یک اصل بنیادین بود. میرزای شیرازی تسلط غیرمسلمانان بر کشورهای اسلامی را تهدیدی جدی میدید. از سوی دیگر، اجرای احکام الهی در سامرا تنها به نماز یا حدود شرعی محدود نمیشد، بلکه هدف اصلی، برپایی عدالت اجتماعی و تقویت جایگاه مسلمانان بود. این دیدگاه منجر به پذیرش محورهای زیر به عنوان اولویتهای توسعه در جامعه اسلامی شد:
- تقویت زیرساختهای نظامی و آموزشی
- بهبود بنیانهای اقتصادی برای کاهش وابستگی
- مقابله فعال با نفوذ سیاسی قدرتهای خارجی در جهان اسلام
رویارویی با انگلیس و فتوا علیه امتیاز تنباکو
اولین تقابل جدی مکتب سامرا با استعمار انگلیس، در جریان واگذاری امتیاز تنباکو توسط ناصرالدینشاه رخ داد. میرزای شیرازی با تحلیل دقیق متوجه شد که این امتیاز، پوششی برای نفوذ سیاسی و اقتصادی بریتانیا در ایران است. او ابتدا در نامهای به شاه خواستار لغو این قرارداد شد، اما ناصرالدینشاه به این درخواست بیتوجهی کرد و بر اجرای امتیاز اصرار ورزید.
در پاسخ به این لجاجت سیاسی، میرزای شیرازی حکم به حرمت استفاده از تنباکو داد. این اقدام جسورانه نه تنها یک فتوای شرعی بود، بلکه ابزاری برای مقابله با استعمار بود که منجر به شکلگیری یکی از بزرگترین جنبدهای مردمی تاریخ معاصر ایران شد و تسلط انگلیس بر این بخش از اقتصاد را با چالشی جدی مواجه کرد.