ریشه تنبلی چشم در مغز است، نه لزوماً در چشم
بسیاری تصور میکنند تنبلی چشم به دلیل نقص ساختاری در خودِ چشم رخ میدهد، اما واقعیت پیچیدهتر است. محمد شریفی، جراح و متخصص چشم و عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، توضیح میدهد که در موارد متعددی، مشکل اصلی در مغز نهفته است. در واقع، مغز بهتدریج یاد میگیرد تصویر دریافتی از چشم ضعیفتر را نادیده بگیرد و پردازش اطلاعات را متوقف کند.
سیستم بینایی انسان در سالهای نخست زندگی تکامل مییابد و در این بازه زمانی، اتصالات عصبی میان چشم و قشر بینایی مغز شکل گرفته و تثبیت میشوند. این مرحله که «دوره حساس تکامل بینایی» نام دارد، زیربنای دید طبیعی فرد در تمام سالهای آینده زندگی است.
عوامل تحریککننده آمبلیوپی
زمانی که تصویر واضحی به مغز ارسال نشود، سلولهای قشر بینایی مرتبط با آن چشم رشد طبیعی خود را از دست میدهند. بر اساس اظهارات دکتر شریفی، عوامل متعددی میتوانند باعث بروز این وضعیت شوند:
- عیوب انکساری قابل توجه در یکی از چشمها.
- انحراف چشم (استرابیسم).
- افتادگی پلک که مانع رسیدن نور و تصویر به شبکیه میشود.
نوروپلاستیسیتی؛ فرصت بازسازی مسیرهای بینایی
مغز کودکان به دلیل ویژگی «انعطافپذیری عصبی» یا نوروپلاستیسیتی، توانایی بالایی در بازسازی مسیرهای ارتباطی دارد. اگر تشخیص بهموقع صورت بگیرد، میتوان مسیرهای عصبی مرتبط با چشم ضعیف را تقویت کرد. یکی از متداولترین روشها در این دوران، وادار کردن چشم تنبل به فعالیت است؛ برای مثال، با پوشاندن چشم سالم، مغز مجبور میشود ارتباطات عصبی چشم ضعیف را بازسازی و تقویت کند.
باید توجه داشت که با افزایش سن و خروج از این دوره حساس، ظرفیت عصبی مغز کاهش مییابد. درمان آمبلیوپی در بزرگسالی با محدودیتهای بیشتری مواجه است و اثربخشی روشهای متداول درمان در مقایسه با دوران کودکی، بهشدت افت میکند.