ندبه؛ روایتی از تاریکی و انحراف
سعید شیری در یادداشتی برای خبرگزاری تسنیم، دعای ندبه را فراتر از یک مناجات ساده برای دلتنگی توصیف میکند. او معتقد است این دعا روایت روزگاری است که انسان از مسیر اهلبیت فاصله گرفته و در تاریکیِ انحراف، ظلم و فراموشی حقیقت گرفتار شده است.
امام صادق (ع) در فرازهای این دعا، ابتدا به پاکان خاندان پیامبر و علی (ع) اشاره میکنند و میفرمایند: «فَعَلَى الْأَطائِبِ مِنْ أَهْلِ بَیْتِ مُحَمَّدٍ وَعَلِیٍّ. فَلْیَبْكِ الْباكُونَ». این فراز نشان میدهد که مسئله تنها فقدان چند شخصیت تاریخی نیست، بلکه سخن از غیبت یک «جریان هدایت» است؛ جریانی که حضورش در جامعه برای نجات مردم از انحراف ضروری است.
معنای پرسشهای «کجاست» در عصر غیبت
در بخشهای سوزناکتر دعا، پرسشهایی نظیر «أَیْنَ الْحَسَنُ؟ أَیْنَ الْحُسَیْنُ؟ أَیْنَ أَبْناءُ الْحُسَیْنِ؟» مطرح میشود. این «أین»ها صرفاً پرسش از مکان جغرافیایی نیستند، بلکه تصویرگر جامعهایاند که نشانههای هدایت در آن کمرنگ شده است.
وقتی مردم به جای امام و راهنمای الهی، گرفتار مدعیان و مسیرهای گوناگون میشوند، این پرسشها معنا مییابند.، دعا به زنجیرهای از صالحان و صادقان اشاره میکند:
- صالحی پس از صالح دیگر
- صادقی پس از صادق دیگر
- راهروهایی متوالی برای هدایت خلق به سوی طهارت، صدق و عدالت
یک پیام کلیدی در اینجا نهفته است: هرگاه راه اهلبیت کنار گذاشته شود، راههای بدلی زیاد میشوند و هر کسی میتواند خود را صاحب حقیقت معرفی کند.
خلاء علم دینی و ظهور عرفانهای کاذب
امام صادق (ع) در ادامه، نشانههای دوران حیرت را با پرسش «أَیْنَ أَعْلامُ الدِّینِ وَقَواعِدُ الْعِلْمِ؟» (نشانههای دین و پایههای علم کجایند؟) بیان میکنند. این پرسش زمانی معنا مییابد که علم دینی از سرچشمه اصلی خود فاصله بگیرد.
در چنین فضایی، برداشتهای شخصی، مکاتب بشری و تأویلهای بیضابطه جایگزین حقیقت میشوند. نتیجه این روند، ظهور عرفانهای کاذب و نحلههای انحرافی است که با ادعای معنویت، انسان را از مسیر روشن اهلبیت دور میکنند.