ما نسبت به تمام دلایل و حکمتهای غیبت امام زمان(عج) آگاهی کامل نداریم. روایات نشان میدهد که چرایی این غیبت ابعاد مختلفی دارد؛ برخی از این دلایل به مردم و جامعه مربوط میشود، برخی ناظر به شخص امام است و برخی دیگر به فلسفه امامت و سنتهای الهی بازمیگردد.
ابعاد چهارگانه حکمت غیبت
حجتالاسلام سیدکاظم طباطبایینژاد در تبیین این موضوع، حکمتهای غیبت را در چهار محور اصلی دستهبندی میکند:
- عواملی که مستقیماً با مردم و وضعیت آنها در ارتباط است.
- حکمتهایی که به شخص امام زمان(عج) مربوط میشود.
- فلسفه کلی امامت و اهداف غایی آن.
- سنتهای الهی که در محدوده فهم و دسترسی انسان نیست.
مفهوم «ودیعههای الهی» و آزمایش الهی
یکی از کلیدیترین دلایل غیبت در روایات، آشکار شدن «ودیعههای الهی» است. خداوند در دوران غیبت، انسانها را مورد آزمایش قرار میدهد تا افرادی شایسته متولد شوند و به ظهور برسند. نکته قابل توجه این است که این انسانهای صالح، لزوماً از نسلهای پاک متولد نمیشوند، بلکه ممکن است در صلب افراد ناصالح قرار داشته باشند.
امام صادق(ع) در کتاب کمالالدین تأکید کردهاند که امام قائم(عج) تا زمان آشکار شدن این ودیعهها ظهور نمیکنند. در واقع، پیش از آنکه دشمنان خدا به طور کامل نابود شوند، باید فرصتی ایجاد شود تا انسانهای شایسته از نسلهای مختلف پدید آیند و آماده قیام باشند.
سعه صدر امام علی(ع) و نگاه به نسلهای آینده
این منطق الهی در رفتار امام علی(ع) نیز متجلی است. ایشان در بسیاری از موقعیتها از کشتن دشمنان و مخالفان خود اجتناب کردند؛ زیرا احتمال داشت از نسل افرادی که در آن زمان مخالف بودند، انسانهای صالحی پدید آیند که برای جامعه بشری مفید باشند.
زمانی که این انسانهای برگزیده از نسل افراد ناصالح متولد شده و به عرصه آمدند، دیگر نابودی نسل پیشین مانعی نداشت. بنابراین، غیبت در واقع فرصتی برای جاری شدن عدالت الهی در زنجیره نسلهاست تا هیچ انسانی شایستهای به دلیل گناهان نیاکانش از فرصت خدمت به امام محروم نشود.
