پنجمین سالگرد ارتحال محمدرضا حکیمی (۱۳۱۴ـ ۱۴۰۰) فرصتی شد تا یاسر عسگری، پژوهشگر تاریخ معاصر، ابعاد مختلف زندگی و آثار این اندیشمند را بازخوانی کند. حکیمی در حافظه جمعی جامعه فرهنگی ایران، نه تنها به عنوان یک ادیب برجسته، بلکه به عنوان اسلامشناسی شناخته میشود که دغدغه عدالتخواهی را در تار و پود آثارش بافته بود.
نثری حماسی در خدمت عدالت
عسگری آشنایی نخست خود با آثار حکیمی را از طریق نثرهای ادبی و حماسی او میداند. او معتقد است سبک نوشتاری حکیمی، فراتر از یک فرم ادبی ساده، نوعی شور و حماسه است که مخاطب را به تکان میدهد. این نثر مسجع و گیرا، در تقابل با متون صرفاً مذهبی، رویکردی جامع داشت و توانست پیوندی میان دین، انقلاب و مسائل اجتماعی برقرار کند.
در نگاه پژوهشگر تاریخ معاصر، حکیمی را میتوان در کنار چهرههایی چون علی شریعتی قرار داد؛ چرا که هر دو بر وظیفه و رسالت سیاسی و اجتماعی افراد، بهویژه در چارچوب اندیشه شیعی، تأکید داشتند.
آثاری که در ذهن ماندگار شدند
بسیاری از خوانندگان، ابتدا با آثار حکیمی از طریق طراحیهای ساده اما تأملبرانگیز کتابهایش (مانند جلدهای سفید با دایره قرمز) آشنا شدند. لیست آثار او طیفی گسترده از تحلیلهای اجتماعی تا تفسیرهای مذهبی را در بر میگیرد:
- آوای جهشها
- بیدارگران اقالیم قبله
- فریاد روزها
- امام در عینیت جامعه
- خورشید مغرب
- میرحامد حسین
- تفسیر آفتاب
- مقاله درباره سید جمالالدین اسدآبادی و وصیتنامه دکتر علی شریعتی
جامعیت نگاه؛ فراتر از یک ادیب
تفاوت بنیادین نثر محمدرضا حکیمی با دیگر نویسندگان ادیب یا مترجمان متون مذهبی در «جامعیت» نگاه اوست. در حالی که بسیاری از آثار مذهبی بر جنبههای عبادی تمرکز دارند، آثار حکیمی رویکردی چندبعدی به سیاست و جامعه داشت. او در نوشتههایش، دین را ابزاری برای تحلیل وضعیت اجتماعی و سیاسی میدید و رسالت انسان را در مسیر عدالتخواهی تعریف میکرد.
عسگری اشاره میکند که مطالعه آثار حکیمی در کنار صوتهای دکتر شریعتی و حلقههای مطالعاتی شهید مطهری، دیدگاهی جامع از جریان اندیشه متعهد در ایران ایجاد میکند. او حکیمی را اندیشمندی میبیند که دغدغههایش را با زبانی حماسی و در قالبی متعهدانه به نسلهای بعدی منتقل کرد.