پدیده خریدهای اقساطی و اعتباری در سالهای اخیر در ایران گسترش یافته و از کالاهای بادوام مانند گوشیهای هوشمند، لپتاپ و لوازم خانگی به حوزههای گستردهتری از جمله سفرهای گردشگری و حتی خریدهای روزمره سوپرمارکتی سرایت کرده است. این روند نشاندهنده تغییر در الگوی مصرف جامعه است که در آن پرداختهای آتی جایگزین نقدینگی جاری شده است.
آمار و ارقام بازار «الان بخر، بعداً پرداخت کن»
بر اساس گزارشهای تخصصی، حجم اعتبار مصرفشده در بازار خریدهای اعتباری در سال ۱۴۰۳ به ارقام قابل توجهی رسیده است. برخی از شاخصهای کلیدی این بازار عبارتند از:
- میزان اعتبار مصرفشده در بازار «الان بخر، بعداً پرداخت کن» در سال ۱۴۰۳ حدود ۷۵ هزار میلیارد تومان برآورد شده است.
- بر اساس گزارش بزرگترین پلتفرمهای خرید آنلاین، رشد خریدهای اعتباری نسبت به سال قبل ۱۲۹ درصد افزایش یافته است.
- در برخی از پلتفرمهای خرید، حجم اعتبار تخصیصیافته در سال جاری رشد ۲۳۰ درصدی را تجربه کرده است.
عوامل مؤثر بر گسترش خریدهای اعتباری
تحلیلها نشان میدهد که عادی شدن خرید با پول آینده، نتیجه مستقیم فشار بر درآمد واقعی خانوارها و گسترش ناتوانی مالی است. در حالی که قدرت خرید کاهش یافته، اما دستگاههای تبلیغاتی همچنان بر ایجاد نیازهای جدید تأکید دارند و مصرفکنندگان را به سمت خریدهای اعتباری سوق میدهند.
در این راستا، برخی کارشناسان به «اثر وابستگی» در نظریات جان کنت گالبرایت اشاره میکنند. طبق این دیدگاه، در نظامهای اقتصادی، تولیدکنندگان از طریق تبلیغات مفرط، نیازهای مصنوعی ایجاد میکنند تا مصرفکننده را ترغیب کنند تا حتی از درآمدهای آتی خود برای تأمین این نیازها استفاده کند. این تضاد میان واقعیتهای اقتصادی (که لزوم کاهش خرید را ایجاب میکند) و پیامهای تبلیغاتی (که تشویق به مصرف بیشتر میکنند)، منجر به افزایش فشار مالی بر اقشار جامعه شده است.
