گربه‌های کافه‌نشین و حقوق عمومی؛ دین چه می‌گوید؟

عصر یک روز تعطیل، فضای باز کافه‌ای شلوغ، گوشه‌ای از پارک یا پیاده‌روی یک مجتمع مسکونی را تصور کنید. فردی ظرفی از غذای خشک یا باقی‌مانده غذای خانگی را مقابل چند گربه می‌گذارد؛ گربه‌هایی که ظاهراً به این ضیافت روزانه عادت کرده‌اند. از نگاه او، این کار نشانه مهربانی با مخلوقات خداست؛ اما همان صحنه برای همسایه‌ای که از بوی پسماند آزرده می‌شود، خانواده‌ای که درباره پاکیزگی محیط بازی کودک خود نگرانی دارد یا شهروندی که تجمع حیوانات را مزاحم می‌داند، معنای دیگری پیدا می‌کند. مناقشه، درست از همین‌جا آغاز می‌شود: آیا نیت مهربانانه برای اخلاقی و مشروع بودن یک رفتار کافی است؟ یا انسان در برابر نتایج قابل پیش‌بینی رفتار خود نیز مسئول است؟ در منطق اسلام، حیوان موجودی بی‌ارزش و صرفاً در خدمت انسان نیست. قرآن حیوانات را «امت‌هایی همانند شما» معرفی می‌کند: «وَما مِنْ دَابَّةٍ فِی الْأَرْضِ وَلا طائِرٍ یَطِیرُ بِجَناحَیْهِ إِلّا أُمَمٌ أَمْثالُکُمْ» (انعام:38). این آیه مستقیماً درباره غذا دادن به حیوانات سخن نمی‌گوید، اما نگاه مؤمن را از بی‌اعتنایی و خشونت نسبت به دیگر جانداران دور می‌کند. سیراب کردن حیوان تشنه، سیر کردن حیوان گرسنه و پرهیز از آزار بی‌دلیل او، با روح رحمت اسلامی سازگار است. اما اسلام فقط دین احسان نیست؛ دین عدالت و مسئولیت نیز هست. قرآن این دو را کنار یکدیگر قرار می‌دهد: «إِنَّ اللَّهَ یأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ» (نحل:90). این همراهی معنادار است: احسان زمانی فضیلت کامل است که از مرز عدالت عبور نکند. نمی‌توان به نام نیکی به یک مخلوق، هزینه‌ای ناخواسته بر دیگران تحمیل کرد و همچنان رفتار خود را بدون قیدوشرط «کار خیر» نامید. در اینجا قاعده مشهور «لاضرر» اهمیت پیدا می‌کند: «لَا ضَرَرَ وَلَا ضِرَارَ» (الکافی، ج5، ص292). این قاعده در فقه امامیه، یکی از مبانی مهم مواجهه با رفتارها و موقعیت‌های زیان‌بار است.