تغییر در مالکیت سود: تحولات حسابداری نفتی و تاثیر آن بر ارزش پول ملی

داستان از تغییر در محل نگهداری نفت خام آغاز شد: این‌که نفت خام در دفاتر چه کسی بنشیند، فرآورده با چه فرمولی قیمت بخورد و تسویه میان دولت و پالایشگاه با ریال انجام شود یا با عددی که سایه دلار را بر خود دارد. اما همین جابه‌جایی حسابداری، اگر روایت منتقدان درست باشد، طی دو دهه به انتقالی عظیم در مالکیت سود، توزیع ریسک و مسیر گردش ثروت ملی انجامیده است؛ انتقالی که یک سوی آن شرکت‌های پالایشی و سهامداران عمده‌شان قرار گرفته‌اند و در سوی دیگر، دولتی با خزانه کم‌رمق، کسری بودجه مزمن و میلیون‌ها شهروندی که هر روز فقیرتر شده‌اند. پرسش اصلی ساده و در عین حال انفجاری است: چگونه کشوری که نفت خام را در اختیار دارد، برای تأمین بنزین مصرفی خود به خریدارِ محصولی تبدیل می‌شود که ماده اولیه‌اش از دل همان سرزمین بیرون آمده است؟ و مهم‌تر، چگونه «قیمت جهانی» و «نرخ ارز» از ابزار سنجش کارایی و تجارت خارجی، به مبنای تسویه در زنجیره‌ای داخلی تبدیل شدند و تکانه‌های دلار را تا آخرین حلقه مصرف انتقال دادند؟ پیش از نقطه عطف؛ پالایشگاه کارخانه بود، نه تاجر نفت بر اساس روایتی که از ساختار پیش از سال 1386 ارائه می‌شود، نفت خام تحویلی به پالایشگاه‌ها همچنان در مالکیت دولت باقی می‌ماند. پالایشگاه نقش یک واحد خدماتی را ایفا می‌کرد: نفت را تحویل می‌گرفت، آن را به بنزین، گازوئیل، نفت سفید، نفت کوره و فرآورده‌های ویژه تبدیل می‌کرد و در برابر عملیات خود «پالایش‌مزد» می‌گرفت. فرآورده نهایی نیز متعلق به دولت بود. در چنین مدلی، موضوع اصلی برای پالایشگاه هزینه تبدیل و کیفیت تولید بود، نه سود یا زیان ناشی از تغییر قیمت نفت و دلار.