پیادهروی اربعین حسینی به عنوان یکی از پدیدههای فرهنگی و دینی، از یک عمل فردی در سال ۶۱ هجری قمری به یک شبکه عظیم ارتباطی و نماد انسجام در جهان معاصر تبدیل شده است. این نوشتار به بررسی دو نقطه عطف تاریخی در تکوین این سنت میپردازد.
تکوین سنت اربعین توسط جابر بن عبدالله انصاری
نخستین جلوه عینی زیارت اربعین در بیستم صفر سال ۶۱ هجری قمری رقم خورد. جابر بن عبدالله انصاری (از طایفه خزرج) به همراه عطیه عوفی، با انجام غسل در فرات و حرکت به سوی حائر حسینی، آئین زیارت پیاده را پایهگذاری کردند.
نکات کلیدی در مورد آغاز این سنت عبارتند از:
- زمان آغاز: بیستم صفر سال ۶۱ هجری قمری.
- شخصیتهای محوری: جابر بن عبدالله انصاری و عطیه عوفی.
- تأییدات دینی: این عمل با تأییدات ائمه اطهار (ع) همراه بود؛ از جمله در حدیث امام حسن عسکری (ع) که زیارت اربعین را یکی از نشانههای پنجگانه مؤمن دانستهاند.
احیای مجدد سنت توسط شیخ مرتضی انصاری
در طول قرنها، به دلیل فشارهای سیاسی حکومتهای اموی و عباسی، زیارت اربعین اغلب به صورت مخفیانه انجام میشد. با این حال، در قرن سیزدهم هجری، یک جهش تاریخی در احیای این سنت رخ داد.
شیخ مرتضی انصاری (متوفای ۱۲۸۱ ق) نقش کلیدی در این احیا داشت. اهمیت نقش ایشان علاوه بر جایگاه فقهی، در پیوند نسبی و معنوی با جابر بن عبدالله انصاری نهفته است. شیخ انصاری با تلاشهای خود، مسیری را که توسط جد بزرگ خود آغاز شده بود، در دوران معاصر بازسازی و نهادینه کرد.