سیاستهای حمایتی معیشتی مانند یارانه و کالابرگ، ابزارهایی رایج در اقتصادهای مختلف جهان، از نظامهای بازار آزاد تا کشورهای دارای رفاه گسترده هستند. دولتها در شرایط بحرانی برای کاهش فشار بر خانوارها از این سازوکارها استفاده میکنند، اما کارآمدی این سیاستها در ایران با چالشهای ساختاری مواجه شده است.
چرا حمایتهای معیشتی در ایران اثرگذار نیست؟
مرتضی افقه، اقتصاددان، معتقد است که مشکل اصلی در ماهیت این سیاستها نیست، بلکه در بستر اقتصادی و نحوه اجرای آنها نهفته است. در حالی که در بسیاری از کشورها، این حمایتها به عنوان ابزاری برای عبور از بحران عمل میکنند، در ایران تداوم تورم مانع از اثربخشی بلندمدت آنها میشود.
شکاف عمیق میان تورم و مبالغ حمایتی
- مبالغ یارانهها و کالابرگها ثابت باقی میماند.
- تورم ناشی از آزادسازی نرخ ارز با سرعتی بالاتر از حمایتهای دولتی پیش میرود.
- قدرت خرید مردم در بازههای زمانی کمتر از یک سال به شدت کاهش مییابد.
این کارشناس اقتصادی تأکید میکند که اگرچه ممکن است در سال نخست اجرای طرح، شکاف معیشتی تا حدی ترمیم شود، اما روند صعودی قیمتها باعث میشود که این کمکها به سرعت ارزش واقعی خود را از دست بدهند.
ماهیت رانت در سیاستهای حمایتی
افقه با اشاره به مفهوم رانت در اقتصاد، یارانه را نوعی رانت برای کاهش نابرابری میداند. از دیدگاه وی، رانت به خودی خود پدیدهای منفی نیست و در بسیاری از کشورهای توسعهیافته نیز به عنوان ابزاری برای تشویق سرمایهگذاری (مانند معافیتهای مالیاتی ۱۰ ساله در مناطق محروم) استفاده میشود. نگاه منفی جامعه به رانت در ایران، عمدتاً ناشی از سوءاستفادههای احتمالی از این منابع است، نه ماهیت حمایتی آن.